गरुडपुराणम्

यथा गभीरसमुद्रे बहुसंख्यगजेन्द्रैः सलिलवेगेन च पूर्णे जनः मूर्च्छायां निमज्जमानं शीघ्रमेव उद्धरेत्, तथा जीवनेऽपि विपत्तौ पतितं जनं रक्षितुम् उचितम्। मदमदेन क्रोधेन च हर्षेण च विविधप्रकारेण जनः प्रवर्तते, किं तु सुरापानकाले स धर्माधर्मविवेकं सम्यग् न कर्तुं शक्नोति। बलं कासं स्थानं पात्रं प्रकृतिं वयः च विचिन्त्य स्वशक्त्यनुसारं पानं कर्तव्यम्; एवं पानात् सोमरसस्य अनुभवः सिध्यति। धन्वन्तरिरुवाच—अथ ते, सुश्रुत, अर्शसां कारणानि प्रवक्ष्यामि, ये सर्वदा जीवमांसदेशे शलाकावत् जायन्ते। तस्मात् ते 'अर्शः' इति कथ्यन्ते, यतः ते गुदमार्गस्य विघ्नं कुर्वन्ति; दोषः त्वचं मांसं च मेदः च दूष्य विविधरूपेण तानि उत्पादयति। मांसप्ररोहाद्, मद्यपानाद्, अन्येभ्यः च हेतुभ्यः अर्शः उत्पद्यते इति स्मृतम्; संक्षेपेण तु द्विविधं—जातजातं च, अनन्तरं जातं च। शुष्काणि, तीक्ष्णानि, अबद्धानि च, गुदप्रदेशे स्थितानि; तेषु त्रयः अर्धाङ्गुलमात्रे, अन्यानि अर्धाङ्गुलमात्रे एव। तेषां बाल्यादारभ्य प्रवाहि यत्, मध्यस्थं, तद् निर्विशेषेण गुदारम्भे बहिरङ्गुलमात्रे दृश्यते, यदि बहिर्वेष्टनं नास्ति। अर्धाङ्गुलमात्रे, तत्र च केशाः अपि दृश्यन्ते; बाल्ये सहजातेषु बीजस्य संपूतनात् कारणम्। मातृपितृभ्यां बीजस्य संपूतनात्, देवतानां च कोपात्, दोषत्रयस्यान्यथाव्यतिक्रमेण च अर्शः उत्पद्यते। अतः कुलोत्थानि सर्वरोगाः असाध्यत्वेन निर्दिष्टाः; विशेषतः ये जातजाताः, शुष्काः, दुरवगमाः च। ते अन्तरमुखाः, पाण्डुः, घोरसङ्कटेभ्यः सह; ये दोषैक्यसमुच्चयान्निर्मिताः, पृथक् पृथग् चिकित्स्याः। वातश्लेष्मजन्याः शुष्काः, पित्तजन्याः स्निग्धाः; दोषप्रकोपकारणानि पूर्वं व्रणप्रकरणे उक्तानि। यदा पित्तमलसमुच्चयः अतिक्रान्तः स्यात्, तदा विलम्बात्, अतिक्रमेण पानात्, कोपात्, कष्ठभोजनात्, कासात् च। मूत्राशयान्तरघातात्, गुदकण्ठोष्ठताल्वादिषु च पीडनात्, अतीव शीतजलसंयोगात्, अतिशयप्रयत्नात् च। मूत्रपुरीषनिग्रहात्, बलात् निष्क्रमणात्, जुगुप्सायाः अतिसारात्, ग्रहण्या अपि च। आकर्षणात्, विषमगत्युत्साहात् स्त्रीणां पुनः; अपक्वगर्भापातनात्, गर्भवृद्ध्युपद्रवात् च। एवं चान्यथापि, अपानवायुः विक्रियते, मलोत्पादनं करोति; गुदवलये, द्रवविन्मूत्रेषु, स्थूलाङ्गेषु च। तत्र लक्षणानि जायन्ते—पूर्वं जठराग्निहानिः, अवरोधः, शूलः, श्रोणिस्थाने, अङ्गसंकोचः, वङ्क्रियता, भ्रमश्च। नेत्रेषु पिण्डोत्पत्तिः, बद्धविन्मूत्रता; वातः अग्रे रुद्धः, नाभ्यधः गच्छति। रुधिरयुतः, छिन्नः, श्वासक्लेशः, उदरगर्जनं, वातोदरं, अतिकम्पनं, अतिनिःश्वासः च। मूत्रं बहु, विबन्धः अल्पः, जठराग्निहानिः, उदरस्य श्यावता; शिरः, पृष्ठ, उरसि च पीडा, क्लान्तिः, मलपरिवर्तनं च। विषयेषु चञ्चलता, दुःखात् क्रोधः, संशयः, विबन्धता, श्वयथु, उदरस्य पाण्डुता च। एते लक्षणानि मन्दाग्निषु वर्धन्ते; वातः प्रत्यावृत्तः, अधः मार्गे अर्शः रुद्धः। स अन्यान् वातान्, सर्वेन्द्रियाणि, शरीरं च कम्पयति; मूत्रपुरीषपित्तकफवातान् शोषयति। स जठराग्निं विनाशयति, ततः सर्वे कृशाः भवन्ति; कृशाः, उत्साहहीनाः, शोकदीनाः, क्षीणाः, मन्दबुद्धयः च। सारहीनाः, तेजोहीनाः, कृमिदग्धवृक्षवत्; तीव्रद्रवदोषैः, राजयक्ष्मरूपपीडया च पीड्यन्ते। कासः, तृष्णा, मुखशोषः, अरुचिः, श्वासक्लेशः, नासारोधः; क्लान्तिः, अङ्गच्छेदः, मर्दनम्, छर्दिः, श्वयथु, ज्वरः च। क्लैब्येन, बधिर्यया, स्थब्धता, अश्मरी च; कृशता, स्वरपरिवर्तनम्, ध्याननिष्ठा, पुनः पुनः थूकनं, अरुचिः च। सर्वसन्धिषु, अस्थिषु, हृदि, नाभौ, गुदे, वङ्क्षणे च पीडा; गुदात् पित्तप्रवाहः, बककुब्जोदरसदृशः च। शुष्कः, अग्रे निष्क्रान्तः, मध्ये पक्वापक्वः; पाण्डुः पित्तः, हरिद्रारागः, स्निग्धः, उपविष्टेन निष्क्रान्तः। गुदमांसप्ररोहाः, बहुवाताः, शुष्काः, कण्डूयुक्ताः; स्थूलाः, रक्तपिङ्गलाः, स्थिराः, विषमाः, कठिनस्पर्शाः। परस्परविरुद्धाः, वक्राः, तीक्ष्णाः, विदारितमुखाः; बदीरक, खर्जूर, कर्कन्धु, कर्पासफलोपमाः। कदम्बपुष्पसदृशाः, सिद्धार्थबीजोपमाः च; शिरः, पार्श्व, जङ्घा, ऊरु, वङ्क्षण, अन्येषु स्थानेषु अतिपीडा। छर्दिः, उद्गारः, अवरोधः, हृद्रोगः, उन्मादः, कासः, श्वासः, अग्निमन्द्यः, कर्णनिनादः, भ्रमः च। एभिः पीडितः, पुरुषः विबद्धं, अल्पं, शब्दयुक्तं, प्रवाहिशूलयुक्तं, स्रावयुक्तं, कठिनं विबन्धं विहारयति। तस्य च त्वक् कृष्णा, मूत्रपुरीषधारणं, नेत्रमुखवर्णपरिवर्तनं च; ततो गुल्मः, प्लीहावृद्धिः, उदरशूलः, ग्रन्थयः च जायन्ते। पित्तप्रधानत्वे मुखं नीलं, अर्शः रक्तपीतकृष्णवर्णाः; कृशाः, तीक्ष्णाः, स्रावयुक्ताः, दुर्गन्धाः, तन्वाः, मृदवः, शिथिलाः। तेषां जिह्वा शुकमुखोपमा, मुखं यकृत्फलकमिव, जलौकामुखोपमं च; दाहः, ज्वरः, स्वेदः, तृष्णा, मूर्च्छा, अरुचिः, भ्रमः च। ते उष्णाः, द्रवाः, श्यामाः, स्निग्धाः, पीताः, रक्तवर्णाः; मध्ये यवसदृशाः, त्वङ्नखादयः हरितपीतवर्णाः च। एतेन अर्शःरोगस्य कारणलक्षणाद्युपदेषः सम्पूर्णः।