गरुडपुराणम्

यदा प्रथमं पित्तलक्षणं दृश्यते तदा स्वस्वरस्य भ्रमः, कम्पनं, अत्यधिकं निद्रालुत्वं, सर्वत्र विशेषतः त्रिदोषोत्थ महान् क्लेशश्च जायते। लक्षणानां प्रबलत्वात् वातादीन् रक्तादिषु विवेक्तुम् अर्हति; रक्तरक्त, नील, कृष्णवर्णेषु प्रविश्य, स शोकान्धकारं पतति। वातोत्थमूर्च्छायाम् त्वरितं चेतनां पुनराप्नोति, किन्तु हृदयशूलः कम्पनं भ्रमः कासः कृष्णारक्तवर्णश्च दृश्यन्ते। पित्तोत्थे तु रक्तं वा पीतम् आकाशे पश्यन् अन्धकारमवपद्यते; स्वेदेन सह ज्वलनतृषार्तः चेतनां पुनराप्नोति। श्लेष्मोत्थे तु आकाशं मेघवत् भग्नं पीतनिलवर्णं च पश्यति, रक्ताभिनीलाक्षश्च भवति। दीर्घकालेन चेतनां पुनराप्नोति, हृदयोरःप्रदेशात् बहुस्रावणं, गुरुत्वं जाड्यं चाङ्गेषु, राज्ञः नियमेन बध्न्यते। सर्वरूपेषु त्रिदोषेषु च, यः मूर्च्छायाम् अपतति, स यथा ग्रस्तः त्वरितं निश्चेष्टः पतति, विकृतचेष्टा न दृश्यते। मदमूर्च्छायां च दोषोत्थे, यदा तेषां शक्तिः शरीरं व्याप्य क्षीणं भवति, तदा स्वयमेव वा उपवासऔषधैः वा शम्यन्ते। वाक्कायमानसकर्माणि बलिनः दुर्बलिनः वा दोषैः गृहीत्वा, चेतनाहानिसंयुक्तानि, प्राणनाशाश्रयणेन पतन्ति। अतः जनाः काष्ठसदृशाः मृतसदृशाः च भवन्ति; शीघ्रं चिकित्सा न क्रियते चेत्, त्वरितं म्रियन्ते। यथा गभीरसिन्धौ बहुकुम्भीरजलवेगेन, मूर्च्छायां निमज्जन्तं जनं शीघ्रमेव उद्धरेत्। मदगर्वक्रोधसुखोत्थः पुरुषः नानाविधं आचरति; मद्येन तु न सम्यक् युक्तायुक्तविचारः शक्यते कर्तुम्। बलं कासं देशं पात्रं प्रकृतिं वा वयः सम्यक् विचिन्त्य, स्वशक्त्या पातव्यं; एवं तेन अमृतं पिबति। धन्वन्तरिरुवाच—अथ ते शृणु, हे सुश्रुत, अर्शसां कारणानि वक्ष्यामि, यानि सदा जीवमांसे शलाकावत् जायन्ते। अतः ‘अर्शः’ इति कथ्यन्ते, यतः गुदमार्गं बाधन्ते; दोषः त्वचमांसमेदः दूषयित्वा तान् नानारूपेण उत्पादयति। अर्शः मांसप्ररोहपानादिकरणोत्थाः इति कथ्यन्ते; संक्षेपतः द्विविधाः—जात्यर्जः, उत्पन्नार्जश्च। ते शुष्काः तीक्ष्णाः अविच्छिन्नाः, गुदप्रदेशे स्थिताः; तेषु त्रयः अङ्गुलार्धत्र्यंशे, अन्ये अर्धाङ्गुले च। तेषु यः बाल्यादारभ्य प्रवहति, स मध्ये स्रवति; बहिः आवरणाभावे गुदस्यारम्भे, बहिः, अङ्गुलप्रमाणे दृश्यते। अर्धाङ्गुलमात्रे, तत्र च लोमोत्पत्तिः; बाल्ये बीजस्य तापनात् तेषां संयुक्तोत्पत्तिः। अर्शः बीजोत्थः, मातापित्रोः पाचनात्; देवक्रोधात्, त्रिदोषविक्षेपात् च अन्यथा। एवं कुलोत्थाः सर्वरोगाः असाध्याः कथिताः; विशेषतः जात्यर्जः शुष्काः दुरदृश्याः च। ते अन्तरमुखाः, पाण्डवर्णाः, महारोगोपद्रवयुताः; दोषसंयोगसमुच्चयोत्थाः पृथक् साधनीयाः। शुष्काः वातश्लेष्मणः, स्निग्धाः पित्तोत्थाः; दोषवृद्धिकारणानि पूर्वं व्रणाध्याये उक्तानि। यदा अग्निमलसञ्चयः अतिक्रान्तः, विलम्बात्, अधिकपानात्, कोपात्, कष्टाशनात्, कासात् च। मूत्राशयगुदकण्ठोष्ठताल्वादिव्रणात्, अतीव शीतजलसंस्पर्शात्, अतीव वेगानिलयात् च। मूत्रपुरीषयोः निग्रहात्, बलात् निष्क्रमणात् वा; जुगुप्सायाम्, अतिसारात्, ग्रहण्याः च सम्प्लवः। आकर्षणात्, विषमचेष्टनात्, स्त्रीणां श्रमात्, अपक्वगर्भपातात्, गर्भवृद्धिक्लेशात् च। एवं वा अन्यैः कारणैः अपानवायुः विक्रियते, मलोत्पादनं करोति; गुदवलये, द्रवपुरीषेषु, स्थूलाङ्गेषु च। तत्र लक्षणानि जायन्ते—पूर्वं जठराग्निहानिः, अवरोधः, शूलः, श्रोणिपीडा, अङ्गकुञ्चनम्, वङ्क्रता, भ्रमश्च। नेत्रयोः गौरवस्वेदः, मलमूत्रनिग्रहः वा; वायुः अग्रे बाधितः, नाभ्यधः गच्छति। रक्तमिश्रितः, छिन्नः, श्वासोऽल्पः, सन्कुचितः; आन्तरिके घोण्यम्, उदरगौरवम्, अतिप्रस्वेदनम्, वमनम् च। मूत्रं बहु, पुरीषं अल्पं, जठराग्निः मंदः, उदरं कृष्णम्; शिरोरुक्, पृष्ठरुक्, उरसः पीडा, क्लान्तिः, मलविकारश्च। विषयेषु चेष्टा, क्लेशात् कोपः, संशयः, संकोचः, उदरशोथः, पाण्डुत्वं च। एतानि लक्षणानि मंदाग्निषु वर्धन्ते; वायुः प्रतिनिवृत्तः, अधोमार्गे बाध्यते। स अन्यान् वायून्, सर्वेन्द्रियाणि, शरीरं च व्यथयति; मूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मवातांश्च शोषयति। अग्निं विनाशयित्वा, सर्वे क्षीणाः भवन्ति; कृशाः, उत्साहहीनाः, विषण्णाः, कृशाङ्गाः, जडाः च। निरसाः, निरभ्राः, यथा कीटदग्धवृक्षः; तीव्रवेगेन दोषैः, क्षयपीडाभिः, मर्माणि बाध्यमानाः। कासः, तृष्णा, मुखशोषः, अरुचिः, श्वासः, नासरुद्धिः; क्लान्तिः, अङ्गभङ्गः, मर्दः, छींकः, श्वयथुः, ज्वरश्च। क्लिबत्वं, बधिरत्वं, कठिनत्वं, शर्करारोगः; कृशः, विकृतस्वरः, ध्यानशीलः, पुनः पुनः कफनिष्क्रान्तिः, अरुचिः च। सर्वसन्धिषु, अस्थिषु, हृदि, नाभौ, गुदे, वङ्क्षणे च पीडा; गुदात् पित्तनिष्क्रमणं, बकपोटसदृशं च दृश्यते।