गरुडपुराणम्

सुप्रसन्नेन चित्तेन, शृणु सुश्रुत! यथा मद्यपानात् मनुष्यः स्वप्नवत् अभिभूतः भवति, संबोधितः अपि न भाषते। तत्र पित्तात् दाहः, ज्वरः, स्वेदः, मोहः, सततं भ्रमः च जायन्ते। कफात् तु वान्तिः, गलानिः, निद्रा, उदरगौरवम् उत्पद्यते। यः मद्यं पिबति, सर्वेषु लक्षणेषु ज्ञात्वा, तस्य आकस्मात् सुखं वा, विनाशः शोषः वा, वातात् विशेषतः तीव्रं दुःखम् अभ्युपैति। विनाशे तु कफनिष्क्रान्तिः, कण्ठशोषः, अतिनिद्रा, शब्दासहिष्णुता, चित्तविक्षेपः इति वातदुःखानि शरीरे दृश्यन्ते। हृद्रोगः, कण्ठरोगः, मोहः, श्वासः, तृष्णा, सन्धिज्वरः च—यः मद्यं त्यजति, संयमी विवेकिनः, स तेषु मुक्तः भवति। न तस्य शरीरे मनसि वा विकारः जायते; किन्तु रागमोहदूषितं अन्नं यः भक्षयति, तस्य त्रिविधा व्याधयः उत्पद्यन्ते। तत्र स्नेहस्रोतसां, रक्तस्रोतसां, रसस्रोतसां विघातः, मद्यपानात् मदाति, मूर्छा, चेतनाहानिः च क्रमशः बलवत्तरः स्यात्। अत्र मदः सर्वदोषैः, रक्तेन, मद्येन, विषेण च जायते; अनन्तशक्त्या तस्य प्रादुर्भावः चलः, मायावः च। वातजन्ये मदे शरीरं शुष्कं, कृष्णं, रक्तवर्णं च भवति; पित्तात् क्रुद्धः, रक्तपीतवर्णः, कलहप्रियः च। कफात् मदे स्वप्नेषु व्याकुलवाक्, ध्याननिष्ठः च; सर्वदोषैः रक्तस्फिग्दोषः, अङ्गपतनं च। यदा पित्तस्य आद्यं लक्षणं, तदा स्वस्वरे भ्रमः, कम्पः, अतिनिद्रा, सर्वदोषैः महती श्रान्तिः। लक्षणप्राधान्येन वातादीन् रक्तादिषु विवेक्तव्यान्; रक्ते, नीलवर्णे, कृष्णवर्णे प्रविश्य, तमसि पतति। वातमूर्छायां शीघ्रं चेतना पुनः लभ्यते, किन्तु हृदयवेदना, कम्पः, भ्रमः, कासः, श्यामरक्तवर्णः च चिन्हानि। पित्तात्, आकाशे रक्तं वा पीतं पश्यति, तमसि पतति; स्वेदेन चेतना पुनः प्राप्तः, दाहेन तृष्णया पीडितः। कफात्, आकाशं मेघवत्, भग्नपीतनिलवर्णं पश्यति, रक्तनीलाक्षः च। दीर्घकालं मूर्छायाः अनन्तरं चेतना लभ्यते, हृदयकण्ठात् बहुस्रावः, अङ्गानि गुरु, जडानि, राजस्यानुशासनबद्धः च। सर्वरूपैः त्रिदोषैः च, मूर्छायाः इव पतति, आकस्मिकं स्थिरः, किञ्चित् विक्रिया न दृश्यते। दोषजन्ये मदे मूर्छायाः च, यदा तेषां बलं शरीरं व्ययम् उपैति, तदा स्वयमेव वा, व्रतैः औषधैः वा शमं यान्ति। वाक्कायमनसां कर्माणि गृहीतानि, बलिना वा दुर्बलिना वा, चेतनाहानिसंयुक्तानि, जीवननाशाय पतन्ति। तस्मात् जनाः काष्ठवत्, मृतवत् च दृश्यन्ते; शीघ्रं मृत्युम् उपयान्ति यदि त्वरया चिकित्सा न क्रियते। यथा गम्भीरे समुद्रे, बहुकुम्भीलजलप्रवाहयुक्ते, मूर्छायां मग्नं जनं शीघ्रं उद्धर्तव्यम्। मदात् गर्वः, क्रोधः, सुखं च, मनुष्यः नानाविधं आचरति; मद्यपानात् तु न यथायथं युक्तायुक्तविचारं सम्यक् कर्तुं शक्नोति। बलं, कासं, स्थानं, पात्रं, प्रकृतिं, आयुः वा, विचिन्त्य, स्वशक्त्या यथायोग्यं पातव्यम्; तदा तेन अमृतं पिबति। ततः धन्वन्तरिः उवाच—अधुनाऽहं सुश्रुत ते अरशसां कारणानि कथयामि, यानि सदा जीवितमांसदेशे शलाकावत् उत्पद्यन्ते। तस्मात् तानि 'अरशः' इति उच्यन्ते, यतः गुदमार्गं बाधन्ते; दोषः त्वचं, मांसं, मेदः च दूषयित्वा, विविधरूपाणि उत्पादयति। मांसोत्कर्षात्, मद्यपानात्, अन्यैः च हेतुभिः अरशः उत्पद्यन्ते; संक्षेपेण द्विविधः—जात्यः, उत्पन्नः च। शुष्कः, तीक्ष्णः, अविच्छिन्नः, गुददेशे स्थितः; तत्र त्रयः एकाङ्गुलार्धे, शेषः अर्धाङ्गुले स्थितः। तेषु, बाल्यादारभ्य प्रवाहमानः मध्ये स्थितः, निर्वरणः गुदारम्भे, बाह्ये, एकाङ्गुले स्थितः। अर्धाङ्गुलमितः, तत्र रोमवृद्धिः; बाल्ये समुत्पन्नानां कारणं बीजस्य तापः। अरशः बीजात् उत्पद्यते, मातृपितृपाकात्; देवदोषात्, सर्वदोषविक्षेपात् च। एवं कुलजन्याः सर्वरोगाः अनुष्ठानवर्जिताः; विशेषतः जात्याः, शुष्काः, दुरदृश्याः च। अन्तर्मुखाः, पाण्डुः, तीव्रविपद्संयुक्ताः; दोषसङ्करसमुत्पन्नाः पृथक् चिकित्सनीयाः। शुष्काः वातकफात्, स्निग्धाः पित्तात्; दोषवृद्धिहेतवः पूर्वं वृणप्रतिपादने उक्ताः। यदा अग्निः, मलः च अतीव सञ्चितः, तदा विलम्बेन, अतिक्रमेण मद्यपानात्, कुपितात्, कष्ठान्नभक्षणात्, कासात् च। मूत्राशय, गुद, कण्ठ, ओष्ठ, तालु, इत्यादि क्षतात्; अतीव शीतजलसंस्पर्शात्, अतिसन्ततं बलप्रयत्नात् च। मूत्रपुरीषनिग्रहात्, बलात् निष्क्रान्तात्; जुगुप्सात्, अतिसारात्, ग्रहण्या च—एषा अपि विपद्। स्त्रीणां आकर्षणात्, विषमगमनात्, प्रयत्नात् पुनः; अपक्वगर्भापातात्, गर्भवृद्धिपीडनात् च। एवं वा अन्यैः वा हेतुभिः, अपानवायुः विकृतः, मलोत्पादनं करोति; गुदवलयेषु, द्रवपुरीषेषु, पूर्णशरीरिणां च। तत्र लक्षणानि—पूर्वं अग्निमन्द्यम्, विघातः, अस्थिस्थाने वेदना, अङ्गसङ्कोचः, वक्रता, भ्रमः च। नेत्रेषु घनस्फोटः, मलनिग्रहः वा, वातः अग्रे बाधितः, सामान्यतः नाभ्यधः गच्छति। एवं मद्यपानजन्याः व्याधयः, अरशः च, दोषैः, कर्मणां, स्थितिभिः, कारणैः च, सुश्रुताय धन्वन्तरिः विवेचनं कृतवान्।