गरुडपुराणम्

जीवितस्य अन्तः तु तीव्रतमविषात् सम्पद्यते, तद्वत् तीक्ष्णगुणयुक्ता मदिरा शरीरस्य बलं गुणांश्च हन्ति। सा दशभिः स्वगुणैः मनः संक्षिप्य तं निष्क्रियत्वे नयति; प्रथममत्तायाम् अपरां च अवस्थायां संमोह एव प्रतिष्ठितः। विकल्पेन आहतः सन्मूढः सुखम् इति प्रियं प्राह, यदा मद्यस्य मध्योत्तमसंयोगे मत्तता प्राप्यते, तदा सा नृपासनं इव अधिगच्छति। ततः सः, वन्यपशुवत् अनीयमानः किमपि न करोति; अयं भूमिः तदनन्तरं अकथ्याचारिणां दुष्टचरित्राणां च वासभूमिः भवति। एषा एव दुर्गमस्य मार्गस्य मुख्यलक्षणं, यत्र गत्यभावः भाषायाः च हानिः भवति, तृतीयमत्तायाम्। मत्ततायाः पापात्मा मृत्योरपि अधमं पातकं पतति; सः धर्माधर्मं, सुखदुःखं, मानअपमानं, हिताहितं च न जानाति। सः मोहसंमूढः शुष्कसंमोहादिलक्षणैः पीडितः, उन्मादे भ्रमणमूर्च्छापस्मारेषु पतति। ये बलवन्तः, य उन्नभक्षका, ये च अतिभोजिनः, ते अतिमत्ततां न प्राप्नुवन्ति; वातपित्तकफैः संयुक्ता मदात्ययव्याधिः जायते। तस्य सामान्यलक्षणानि संमोहः हृदयशूलः शिरोभेदः तीव्रतृष्णा लघ्वास्यता ज्वरः अरोचकः च। उरःसङ्गः तमः कासः श्वासः अनिद्रा अतिप्रस्वेदः उदरशूलः श्वयथुश्च मनोविक्षेपः च। स्वप्नवत् आक्रान्तः सः संबोधितः अपि न भाषते; पित्तात् दाहः ज्वरः स्वेदः संमोहः च निरन्तरं भ्रमः जायते। कफात् वमनं ग्लानिः तन्द्रा उदरगौरवं च; यः मद्यं पिबति एतानि सर्वाणि लक्षणानि ज्ञात्वा— तत्र कदाचित् सौम्यता, कदाचित् नाशः शोषः वा जायते; वातात् तु विशेषतः तीव्रा पीडा भवति। नाशे कफनिष्क्रान्तिः कण्ठशोषः अतिनिद्रा शब्दासहिष्णुता मनोविक्षेपः च—एते वातजन्याः क्लेशाः। हृदयरोगः कण्ठरोगः संमोहः श्वासः तृष्णा च सन्दिश्यते; यः मद्यत्यागी संयमी विवेकी च सः एभ्यः मुक्तः। सः न कदापि शरीरे मनसि वा विकारैः पीड्यते; रजस्तमसा दूषिताहारस्य तु त्रयो व्याधयः जायन्ते। स्नेहशोणितजलवाहिनां संरोधः, मदमूर्च्छाज्ञानानां चोत्पत्तिः, बलवृद्ध्यनुक्रमेण भवन्ति। अत्र मदः सर्वदोषैः शोणितेन मद्येन विषेण च जायते; अनन्तशक्तेः कारणात् तस्य प्रकाशः चपलः मायावान् च। वातजन्ये मदे शरीरं शुष्कं कृष्णारुणं च भवति; पित्तात् कोपः पाण्डुः रक्तवर्णः कलहप्रियता च। कफात् मदे स्वप्नवचनेषु अप्राकृतवाक् ध्याननिष्ठा च; सर्वदोषसंयुक्ते शोणितसङ्कोचः अङ्गदूषणं च। यदा पित्तस्य लक्षणं पूर्वं स्यात्, तदा स्वस्वरे भ्रमः कम्पः अतिनिद्रा, सर्वदोषेभ्यः च अतिश्रान्तिः भवति। लक्षणप्राधान्येन वातादीन् शोणितादिषु ज्ञातव्यं; रक्तनीलकृष्णप्रवेशेन तमः पतति। सः शीघ्रं चेतनां प्राप्नोति, किन्तु हृदयशूलः कम्पः भ्रमः कासः कृष्णारुणवर्णः च—एते वातमूर्च्छालक्षणानि। पित्तात् आकाशे रक्तं पीतं वा पश्यन् तमः पतति; स्वेदेन दाहेन तृष्णया च बाध्यते चेतनां पुनः प्राप्नोति। कफात् आकाशं मेघवत् भग्नपीतनिलवर्णं रक्तनीलाक्षं च पश्यति। सः दीर्घकालानन्तरं चेतनां प्राप्य हृदयोरःकफेन सिक्तः, अङ्गगौरवं जाड्यं च प्राप्नोति, राज्ञा बद्धः भवति। सर्वरूपैः सर्वदोषैः च सः उन्मत्तवत् अकस्मात् पतति, स्थिरः किञ्चित् विकारं विना। दोषोत्थे मदमूर्च्छायाम्, यदा तेषां बलं शरीरात् क्षीणं, तदा स्वयमेव वा मद्यत्यागेन औषधैः वा शान्तिः भवति। वाक्कायमानसेषु कर्मसु, बलवद्भिः दुर्बलैः वा, ज्ञानहान्या सह पतनं जीवितक्षये प्रवर्तते। तस्मात् जनाः काष्ठवत् मृतसदृशाः भवन्ति; शीघ्रमेव मृत्युम् आप्नुवन्ति यदि शीघ्रं चिकित्सा न क्रियते। यथा अतिगम्भीरे सागरे बहुवराहजलवेगे पतितं जनं शीघ्रं उद्धरेत्, एवं मूर्च्छायाम् पतितं जनं रक्षेत्। मद्येन गर्वः क्रोधः सुखं च जायते, तेन जनः न यथावत् युक्तायुक्तविचारं कर्तुं शक्नोति। बलं कासं देशं पात्रं प्रकृतिं वयश्च विचिन्त्य स्वमात्रया पिबेत्; तदा तेन अमृतपानं भवति। धन्वन्तरिः उवाच—अधुना, हे सुश्रुत, अर्शसां कारणानि वक्ष्यामि, यानि जीविनां मांसदेशे स्थाणुरूपेण सदा जायन्ते। अतः ते 'अर्शः' इति कथ्यन्ते, यतः ते गुदमार्गं निरुद्ध्यन्ति; दोषः त्वक्-मांस-मेदः दूषयित्वा नानारूपेण तान् उत्पादयति। मांसप्ररोहणात् पानात् च अन्यैः च हेतुभिः अर्शः उत्पद्यते इति विद्वांसः वदन्ति; संक्षेपतः द्विविधं—जात्युत्थानं चापि च। शुष्काणि तीक्ष्णानि अच्युतानि च गुदप्रदेशे स्थितानि; तेषु त्रयः अङ्गुलार्धे स्थाप्यन्ते, शेषाः अर्धाङ्गुले। तेषु, यः बाल्यादेव प्रवहति, सः मध्ये स्रवन् दृश्यते; बहिर्वसनाभावे गुदारम्भे बहिः अङ्गुले दृश्यते। अर्धाङ्गुलमितः, तत्र केशवृद्धिः अपि दृश्यते; बाल्ये समुत्थानकाले बीजस्य तापात् कारणं स्यात्। अर्शसां मूलं बीजात्, मातापित्रोः पाचनात् जायते; देवदोषात् अपि, अन्यथा सर्वदोषविक्षोभात् च।