गरुडपुराणम्

शृणुत भगवतः धन्वन्तरिणा निर्दिष्टं मदात्ययस्य कारणं लक्षणं च, यथाऽत्र शास्त्रे प्रकटितम्। कस्यचित् पुरुषस्य गन्धज्ञानस्य हानिः, मुखे रसाभावः, श्रवणनाशः, निद्रा, बलक्षयश्च जायते। तत्र शीतस्य, अम्लस्य, फेनिलस्य च पित्तोत्क्लेशात् लालेः वृद्धिः, मूर्च्छा, मुखे तिक्तता च दृश्यते। नेत्रयोः सततम् रक्तता, शुष्कता, दाहः, अतिस्मोकता च भवति। स्वादविरुद्धैः कफस्य विकारः, स्रोतसां च वातप्रवृत्तिः दृश्यते। यदा कफेन प्रवाहः रुद्धः, तदा वत्सः पङ्के शुष्को भवति; कणकैः कण्ठः रुद्धः, निद्रया मधुरविपर्यासः जायते। शिरः श्वयथु, मन्दता, आलस्यं, छर्दिः, अरोचका, जठराग्निनाशः च सर्वलक्षणानि सम्पद्यन्ते। गन्धोत्पत्तेः रक्तसङ्गरोधात् वातपित्तरोगः जायते; उष्णे शीतजलपानात् तृष्णा उदेति। उदरे उर्ध्वगते तापे पित्तोत्पत्तिः, तैलपाकशीतपानात् तीक्ष्णात् च तद्रूपमेव। स्निग्धं तिक्तं अम्लं लवणं च खादित्वा कफजन्यतृष्णा जायते; लक्षणैः—रसनाशेन तृष्णया च—क्षयात्मकता दृश्यते। अतिशुष्कता, मूढता, ज्वरः, चिररोगरूपदोषैः जातात्यन्ततृष्णा तादृशैः लक्षणैः सह वर्तते। भगवान् धन्वन्तरिः प्रोवाच—मदात्ययस्य कारणं मुनिभिः उक्तं प्रवक्ष्यामि। मद्यं तीक्ष्णं, अम्लं, कठोरं, सूक्ष्मं, चलं, लघु च भवति। तन्महद्विस्तीर्णं च निर्मलं, स्निग्धविपरीतं; तस्य तीक्ष्णत्वं दिव्यम्, गुणाः चित्तविकारकराः। विषस्योत्तममात्रया जीवन्त्यन्तं गच्छति; तीक्ष्णगुणयुक्तं मद्यं शरीरबलगुणक्षयं करोति। दशगुणयुक्तं मनः संकुच्य निष्क्रियत्वं नयति; मद्यावस्थायाः आदौ द्वितीयायाम् अपि भ्रमः निषिद्धः। संदेहेन पीडितः मोहितः सुखं सुखत्वेन वदति; मध्यमा-उत्तमयोः संधौ मद्यं राजा इव प्रभवति। पशुवदगोपितः सः ततः किञ्चित् न करोति; अयं लोकः दुष्चरित्राणां, अनिर्देश्याचाराणां च वासभूमिः भवति। अयं मुख्यः क्लेशमार्गस्य संकेतः; यदा गत्यभावः, वाक्शून्यता च जायते तदा तृतीयमदावस्था। मृत्योरपि भीषणा, पापात्मा पातकी भवति; धर्माधर्मं, सुखदुःखं, मानापमानं, हिताहितं च न वेत्ति। मोहविभ्रमपीडितः, शुष्यन्मूढादिलक्षणैः युक्तः, उन्मादे भ्रमे मूर्च्छायां अपस्मारे च पतति। बलिनः, भुक्तवत्, अतिभुक्ताश्च अतिमद्यम् न प्राप्नुवन्ति; वातपित्तकफैः संयुक्तं मदात्ययरोगः जायते। तत्र सामान्यलक्षणानि—मूढता, हृद्रोगः, शिरःपीडा, तीव्रतृष्णा, मन्दश्रमः, ज्वरः, अरोचकता च। उरःसङ्गः, तमः, कासः, श्वासः, अनिद्रा, अतिस्वेदः, उदरवृद्धिः, श्वयथु, चित्तविकारश्च। स्वप्नवद्बाध्यते, प्रष्टोऽपि न वदति; पित्तात् दाहः, ज्वरः, स्वेदः, भ्रमः, चिरं च मूर्च्छा जायते। कफात् वमनं, क्लमः, तन्द्रा, उदरगौरवं च भवति; मद्यपः सर्वेषु लक्षणेषु ज्ञात्वा पिबन्। कदाचित् सौख्यं, अथवा विनाशः, शोषश्च; वातात् विशेषतः महती पीडा भवति। विनाशे कफनिष्क्रान्तिः, कण्ठशोषः, अतिनिद्रा, शब्दासहिष्णुता, चित्तविक्षेपश्च वातपीडा। हृद्रोगः, कण्ठरोगः, भ्रमः, श्वासः, तृष्णा, सन्धिज्वरः—यः मद्यत्यागी, संयमी, विवेकी, सः एभ्यः मुक्तः। सः कदापि शरीरे मनसि वा विकारेण न बाध्यते; राजस-तमसदुष्टाहारस्य तु त्रिविधरोगः जायते। स्नेह-रक्त-रसस्रोतसां संगः, मदोत्पत्तिः, मूर्च्छा, चेतनानाशः च क्रमशः बलीयांसः। अत्र वातपित्तकफरक्तमद्यविषैः मदात्ययः जायते; तस्य अनिर्वचनीयबलात् विकारः चञ्चलः, मायावान्। वातजन्ये मदात्यये शरीरं शुष्कं, कृष्णं, रक्तं च भवति; पित्तात् क्रुद्धः, रक्तपीतवर्णः, विवादप्रियः च। कफात् स्वप्नेऽनर्थवाक्यं ब्रूते, ध्याननिष्ठः भवति; सर्वदोषेषु रक्तस्तम्भः, अङ्गदूषणं च। पित्तप्रबल्ये स्वस्वरविभ्रमः, कम्पः, अतिनिद्रा, सर्वदोषैः महाश्रमः च। लक्षणप्रबल्येन वातादीन् रक्ताादिषु विज्ञेयाः; रक्त-नील-श्यामवर्णे प्रविश्य अन्धकारे पतति। शीघ्रं चेतनां लभते, किन्तु हृद्रोगः, कम्पः, भ्रमः, कासः, तम्ररक्तवर्णः च वातमूर्च्छालक्षणानि। पित्तात् रक्तं वा पीतं गगने पश्यन् अन्धकारे पतति; स्वेदेन, दाहेन, तृष्णया च पीडितः चेतनां लभते। कफात् गगनं मेघसदृशं, भग्नपीतनिलवर्णं, रक्तनीलनेत्रं च पश्यति। चिरात् चेतनां लभते, हृदयोरःस्रोतःस्रावात्, गुरुत्वात्, मन्दतया च बद्धः राजाज्ञया। सर्वरूपे, सर्वदोषे, सः उन्मादवत् पतति, सहसा निश्चेष्टः, विकृतचेष्टारहितः। दोषोत्थे मदमूर्च्छायाम्, यदा शरीरस्थबलक्षयः, तदा स्वयमेव वा व्रतैः, औषधैः वा उपशम्यन्ति। वाक्कायमानकृत्यं, बलवता वा दुर्बलतया वा, चेतनानाशेन सह पतन्ति, प्राणनाशाश्रयं कुर्वन्ति। अतो जनाः काष्ठवत् मृतवत् भवन्ति; शीघ्रचिकित्सायाम् अभावे त्वरया म्रियन्ते। एवं भगवता धन्वन्तरिणा मदात्ययस्य कारणं, लक्षणं, परिणामं च विस्तरेण निरूपितम्।