गरुडपुराणम्

सर्वे गुणाः दोषाः च हृदयव्याधेः लक्षणानि यथाक्रमेण प्रकट्यन्ते। तत्र कदाचित् अकस्मात् विषादः, शोकः, भयः, शब्दद्वेषः, कम्पनं, कम्पितत्वं, भ्रमः, श्वासकष्टम्, अल्पनिद्रा च जायन्ते। पित्तात् तृष्णा, श्रान्तिः, दाहः, स्वेदः, आम्लकफयुक्ताः लक्षणानां अनुक्रमः, आम्लपित्ते वमनं, धूमयुक्ते ज्वरः इति दृश्यते। कफात् हृदयस्य स्थिरता, गुरुत्वम्, शिलावत्, कासः, अस्थिसादः, तुच्छता, तन्द्रा, आलस्यं, अन्नद्वेषः, ज्वरः च उद्भवति। त्रिदोषसमुत्थानात् कृमिभिः च हृदयव्याधौ नेत्रयोः कृष्णता, तमः प्रवेशः, हर्षः, श्वैत्यं, कण्डूः, कफस्रावः च दृश्यते। तत्र हृदयम् निरन्तरं आरेण छिन्नवत् दुःखेन पीड्यते; एषा भीषणा व्याधिः शीघ्रं, अतिशीघ्रं चिकित्सनीयम्। वातपित्तकफैः तृष्णा जायते; त्रिदोषसंयोगात् बलहानिः; षष्ठो प्रकारः उपद्रवसमुत्थानः, तत्र वातपित्तं कारणम्। सर्वे दोषाः प्रकोपमापन्नाः, शरीरस्य धातून् शोषयन्ति, सर्वाङ्गभ्रमं, कम्पनं, तापं, हृदयदाहं, मूर्छां च जनयन्ति। यदा जिह्वामूलं, कण्ठं, तालुं, गलमूलं च तत्र रुधिरवाहिन्यः शुष्काः भवन्ति, तृष्णा जायते; एषां सामान्यलक्षणम्। मुखस्य शुष्कता, जलसन्तोषः, अन्नद्वेषः, स्वरहानिः, कण्ठे, ओष्ठे, तालु दाहः, जिह्वानिर्गमनकाले श्रान्तिः च दृश्यते। तत्र उन्मादः, मनोभ्रमः, जिघ्रणं, वातात् कृशता, विषादः, शिरःपार्श्वे वेदना, भ्रमः च। घ्राणस्य हानिः, मुखे रसहीनता, श्रोत्रस्य, निद्रायाः, बलस्य हानिः; पित्तात् शीतता, आम्लता, फेनिलकफवृद्धिः, मूर्छा, मुखे तिक्तता। नेत्रयोः नित्यरक्तता, शुष्कता, दाहः, अतिधूमता; कफः रसेभ्यः विकृतः, वातः रुधिरवाहिन्यः प्रविष्टः। यदा कफेन प्रवाहः अवरुद्धः, पादः कर्दमे शुष्कः, कण्ठः तुषैः रुद्धः, निद्रायाः मधुरविपर्यासः च। शिरःशोथः, मन्दता, आलस्यं, वमनं, अन्नद्वेषः, जठराग्निहानिः—यः सर्वाणि लक्षणानि धारयति, सः सर्वलक्षणयुक्तः कथ्यते। गन्धस्य उत्पत्तिः, रुधिरस्य अवरोधः, तत्र वातपित्तव्याधिः; यः उष्णे त्वरितं शीतं जलं पिबति, तृष्णा जायते। यदा उष्णता उदरे उपरि गच्छति, पित्तं उत्पादयति; अतिकलनात्, तीक्ष्णात्, तैलपाकात्, तदपि तद्रूपम्। तैलयुक्तं, तिक्तं, आम्लं, लवणं च खाद्यं तृष्णां जनयति—कफसमुत्थानं, लक्षणैः युक्तं, रसहानिः, तृष्णा—क्षयात्मकम्। अतिशुष्कता, भ्रमः, ज्वरः, दीर्घव्याध्युपद्रवैः तृष्णा तीव्रता भवति। अत्र धन्वन्तरिः उवाच—मदस्य कारणं मुनिभिः उक्तं वक्ष्यामि; तीक्ष्णम्, आम्लम्, कषायम्, सूक्ष्मम्, आम्लम्, चलम्, लघु च। सुरा विस्तारिणी, निर्मला, स्थूलविपरीता; तीक्ष्णफलानि दिव्यत्वेन वर्ण्यन्ते, गुणाः च मनः विक्षिपन्ति। विषस्य परममात्रात् आयुः समाप्तिः; तीक्ष्णगुणैः सुरा शरीरस्य बलं, गुणान् च क्षपयति। दशगुणैः, मनः संकोच्य, निष्क्रियत्वं नयति; प्रथममदावस्थायां, द्वितीयायाम् च, भ्रमः स्थिरः। अनिर्णयेन आहतः, मोहितः सुखं सुखत्वेन घोषयति; मदः मध्यमोत्तरसंस्थिते राजासनं प्राप्नोति। पशुवत्, अङ्कुशहीनः, ततः किमपि न करोति; एषा भूः अशुभाचारयुक्तानां वासस्थानं भवति। अयं प्रमुखः लक्षणं कठिनमार्गस्य; यदा गत्याः नाशः, वाक्यस्य हानिः, तृतीयमदावस्था। मृत्युपि गहनं, पापकर्मा पापतरं पतति; धर्माधर्मं, सुखदुःखं, मानअपमानं, हिताहितं न वेत्ति। सः न वेत्ति, मोहभ्रमाभिः पीडितः, शुष्कता, भ्रमः, अन्यलक्षणैः संयुक्तः; उन्मादे, उन्मादे, मूर्छायाम्, अपस्मारे पतति। बलवन्तः, अन्नभुक्तः, अतिभुक्तः च अतिमदं न प्राप्नुवन्ति; मदव्याधिः वातपित्तकफैः सम्यक् जायते। सामान्यलक्षणानि—भ्रमः, हृदयवेदना, शिरोभेदः, तृष्णातिशयः, मन्दश्रान्तिः, ज्वरः, अन्नद्वेषः। उरः अवरोधः, तमः, कासः, श्वासकष्टम्, अनिद्रा, अतिस्वेदः, उदरवृद्धिः, श्वैत्यं, मनोविकृति। स्वप्नवत् आक्रान्तः, प्रष्टे न वदति; पित्तात् दाहः, ज्वरः, स्वेदः, भ्रमः, नित्यभ्रमः। कफात् वमनं, अरुचिः, तन्द्रा, उदरगुरुत्वम्; यः सुरां पिबति, सर्वलक्षणानि यथाक्रमं जानाति—कदाचित् सौख्यम्, कदाचित् विनाशः, शुष्कता; वातात् विशेषतः तीव्रदुःखम्। विनाशे कफस्रावः, कण्ठशुष्कता, अतिनिद्रा, शब्दद्वेषः, मनोविक्षेपः—एतानि वातकृतदुःखानि। हृदयकण्ठव्याधिः, भ्रमः, श्वासकष्टम्, तृष्णा, अनियमितज्वरः—यः सुरां वर्जयति, संयमी, विवेकी, तस्य सर्वे व्याधयः न भवन्ति। सः शरीरमनोव्याधिभिः कदापि न बाध्यते; रागमोहात् अशुद्धान्नभुक्तस्य त्रयो व्याधयः जायन्ते। तत्र स्त्रोतसां मेदः, रुधिरं, रसः च अवरोधः, मदः, मूर्छा, चेतनाहानिः—क्रमेण बलवृद्धिः। अत्र मदः सर्वदोषैः, रुधिरेण, सुरया, विषेण च जातः; अनन्तबलात् तस्य प्रादुर्भावः अस्थिरः, मायावान् च। वातसमुत्थाने शरीरम् शुष्कं, कृष्णं, रक्तवर्णं भवति; पित्तसमुत्थाने क्रोधी, रक्तपीतो, विवादप्रियः; कफसमुत्थाने स्वप्नेषु असम्बद्धवाक्यं, ध्याननिष्ठः; सर्वदोषसमुत्थाने रुधिरस्य स्थिरता, अङ्गानां विकृति च दृश्यते। एवं दोषैः, सुरया, विषेण च उत्पन्नाः व्याधयः, तृष्णा, मदः, हृदयकण्ठदाहः, मनोभ्रमः, शरीरस्य शोषः, मूर्छा, उपद्रवः च यथाक्रमेण प्रकट्यन्ते। तत्र संयमिनः, विवेकिनः, सुरावर्जनात्, सर्वे व्याधयः न सन्ति; अन्यथा दोषैः, अशुद्धान्नेन, मदेन च, विविधव्याधयः उत्पद्यन्ते।