गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्! यथा मनः शोककोपादिषु सर्वरसविवर्जितं भवति, तथा विविधैः दोषैः संस्कृतस्यापि पञ्चमः प्रकारः जायते। यदा समस्तदोषैः प्रवातो विकृतो भवति, तदा यद् यद् पाच्यं तद् सर्वं निष्कासयति; ततः शीघ्रं क्लेशः, कान्तिहानिः, अतिक्षुत्पातनं, जिह्वायाः लालयनं, चापि भूते। तदनन्तरं नाभिपृष्ठयोः वेदना शीघ्रमेव जायते, अन्नं पार्श्वतः निष्कास्यते, ततोऽल्पाल्पं विरामैः कषायं फेनिलं वमति। तत्र शब्दयुक्तैः डकारैः, कठिनैः वेगेन च निष्क्रान्तिः दृश्यते; वाताद् कासः, मुखशोषः, स्वरव्यापत्तिश्च जायते। पित्तसम्भवे सः लवणोदकवत्, धूम्रं हरितपीतम्, रक्तयुतं, आम्लं तीक्ष्णं तिक्तं तृणगन्धि, दाहपाककरं च भवति। कफात् स्नेहम्, स्थूलं पीतम्, श्लेष्मणः मधुसदृशं, मधुरं लवणं बहु, अतिक्रमे च रोमाञ्चजनकं दृश्यते। यदा शोफमाधुर्यनिद्रावमथ्स्यहर्षकासैः सह लक्षणानि दृश्यन्ते, तदा तद् सर्वथा परित्याज्यम्। यदा सर्वेन्द्रियैः—दर्शनश्रवणादिभिः—दृश्यते जुगुप्सितं, वातादिदोषैः वा कृमिजन्येन वा दूषितेनानेन, तदा रोगः पीडायाः, कम्पस्य, हर्षस्य, विशेषतः कृमिजन्ये दृश्यते। एवं स्थिते, धन्वन्तरिरुवाच—शृणु विद्वन्! हृद्रोगस्य हेतूंस्ते वक्ष्यामि, कृमिजं च, यः पञ्चविधः हृदि स्थितः, लक्षणैः ज्ञायते। वातेन जायते रिक्तता, भुक्त्वा च क्रोशति, हृदयं भग्नं शुष्कं कठिनं रिक्तं भ्रमश्च दृश्यते। आकस्मिकं विषादं शोकं भीतिं शब्दासहिष्णुतां कम्पं कम्पनं मोहं श्वासकष्टं, अल्पनिद्रां च स्यात्। पित्तात् तृष्णा, श्रमः, दाहः, स्वेदः, आम्लकफलक्षणानुक्रमः, आम्लपित्ते वमनं, धूमायमानः ज्वरश्च। कफसम्भवे हृदयं कठिनं गुरुतरं शिलायामिव, कासः, अस्थिसादः, कफनिःसरणं, तन्द्रा, आलस्यं, अरोचका, ज्वरश्च। त्रिदोषकृमिजे च नेत्रयोः श्यावता, तमःप्रवेशः, हर्षः, शोफः, कण्डूः, कफनिःस्रवणं च। तत्र हृदयं यथा काष्ठच्छेदकदंश्यते, एवं सततं विदार्यते; अयं भीषणो रोगः शीघ्रमेवोपचार्यः। वातपित्तकफात् तृष्णा, त्रिदोषयोगात् बलहानिः, षष्ठोऽपि प्रकारः संकरजः, तत्र वातपित्तं कारणम्। सर्वदोषाणां प्रवृद्धौ, सर्वधातून् शोषयित्वा, सर्वाङ्गमोहं, कम्पं, तापं, हृदयहिंस्रदाहं, मूर्च्छां च जनयन्ति। यदा जिह्वामूलकण्ठतालुबलासु रुधिरवाहिन्यः शोष्यन्ते, तदा तृष्णा जायते; एषां सामान्यं लक्षणम्। मुखशोषः, जलसंतुष्टिः, अन्नद्वेषः, स्वरहानिः, कण्ठोष्ठतालुदाहः, जिह्वानिष्क्रमे श्रमश्च। भ्रमः, चित्तमोहः, बारं-बारं डकारयुक्ता व्याधिः; वातात् कृशता, विषादः, शिरोभेदः, भ्रमश्च। घ्राणनाशः, मुखे अरसता, श्रवणनाशः, निद्राबलहानिः, पित्तात् शीताम्लफेनिलकफवृद्धिः, मूर्च्छा, मुखे तिक्तता च। नेत्रयोः सततं रक्तता, शोषः, दाहः, अतिधूम्रता; कफः रसेभ्यः विक्रियते, वातः चैन रसेषु विचरति। यदा कफेण प्रवाहः निरुद्धः, तदा बकुलं पङ्के शुष्यति; कण्ठः तुषार्ज्यैः रुद्धः, निद्रया मधुरविकृतिर्भवति। शिरःशोफः, मन्दता, आलस्यं, वमनं, अरोचकता, जठराग्निमन्दता—एतानि सर्वाणि यस्य स्यात्, स सर्वलक्षणयुक्तः इति कथ्यते। गन्धोत्पत्तेः, रक्तसंरोधात् वातपित्तसम्भवः; तुष्णीं तुष्णीं शीतोदकपानात् तृष्णोदयः। उदरे ऊर्ध्वगते दाहे पित्तोत्पत्तिः; अतिशीतोष्णपानात्, तिक्तात्, स्नेहपाकात् च, पित्तमेव जायते। स्नेहितं, तिक्तं, आम्लं, लवणं च भुक्त्वा या तृष्णा, सा कफजस्य लक्षणानि—अरसता तृष्णा च क्षयात्मिका। शोषाद्भ्रमज्वराद्युपद्रवसम्भवा या तीव्रा तृष्णा, सा तदनुगतानि लक्षणानि वहति। अथ धन्वन्तरिरुवाच—मदस्य हेतुम् ऋषिभिः प्रोक्तं वक्ष्यामि। तीक्ष्णं, आम्लं, कठिनं, सूक्ष्मं, आम्लं, चलं, लघु च मद्यं। मद्यं विस्तारयुक्तं, विशदं, स्नेहविपरीतम्; तस्य तीक्ष्णगुणाः दैवीः, चित्तं च विक्षिपन्ति। मद्यस्य परममात्रात् जीवन्त्यागः स्यात्; तीक्ष्णादिगुणैः तद् शरीरबलगुणक्षयकरं। दशगुणयुक्तं तद् संकोचयति, चित्तं च निष्क्रियत्वं नयति; प्रथममत्ते द्वितीये च मोह एव प्रतिष्ठितः। संशयेन पीडितः, मोहितः सुखं दुःखमिव मन्यते; मध्योत्तमसंयोगे मत्तः राजसिंहासनमिव प्राप्नोति। ततः पशुवदगोपितः किञ्चित् न करोति; अयं भूमिः दुष्चरित्राणां निन्द्याचारिणां चालयः भवति। एषा मुख्यलक्षणा दुःखपथस्य, विपथयुक्तस्य; यदा गमनं नास्ति, वाक् नश्यति, तदा मद्यस्य तृतीयः अवस्था। मृत्योः अपि दुःखतरं, पापात्मा पापतरं पतति; न धर्माधर्मं, न सुखदुःखं, न मानापमानं, न हिताहितं वेत्ति। स मोहविषादशोषादिभिः पीडितः, उन्मादे भ्रमे मूर्च्छायां अपस्मारे च पतति। बलवन्तः, भुक्तवन्तः, अतिभोजिनः, नात्यन्तं मत्ताः भवन्ति; मदात्ययव्याधिः वातपित्तकफैः सर्वैः जायते। तस्य सामान्यलक्षणानि—मोहः, हृदयो वेदना, शिरोभेदः, तीव्रा तृष्णा, मन्दश्रमः, ज्वरः, अरोचकता च। उरःसङ्कोचः, तमः, कासः, श्वासक्लेशः, अनिद्रा, अतिस्वेदः, उदरशोफः, मनोविकारश्च। एवं भगवन्, शास्त्रविहितानि लक्षणानि, हेतवः च, धन्वन्तरिणा स्वयम् उक्तानि, श्रोतव्यानि, बोधनीयानि च।