गरुडपुराणम्

अथ एकदा श्रीधन्वन्तरिः, आयुर्वेदविदां श्रेष्ठः, शिष्याय प्राह—“यथा शास्त्रे गारुडमहापुराणे निर्दिष्टं, तदहं ते सम्यक् प्रवक्ष्यामि। शृणु ध्यानपूर्वकं। यदा कस्यचित् शरीरं क्षयेन पीड्यते, तदा अन्नं गुदे एव विपाकं प्राप्नोति, आम्लरसैः मिश्रितं भवति। तथापि, क्षयग्रस्तस्य अन्नं न तु शरीरस्य पोषणं वा बलवर्धनं करोति। तस्य शरीरस्य रसः रक्तं वा मांसं न भवति, सर्वतः बाधितः सन् केवलं क्षयरूपेण स्थितो भवति। यदि रोगस्य लक्षणानि अल्पानि, रोगः नातिव्याप्तः, षडिन्द्रियाणि अपि न क्षीणानि, तदा चिकित्सा वर्जनीयम्; अन्यथा सर्वत्र चिकित्सा कार्या। यदा सर्वदोषाः विकृताः, सर्वस्नेहः क्षीणः, तदा कण्ठे काकवर्णता, स्वरः सुकुमारः, शुष्कः, चञ्चलः च भवति। वातेन कण्ठः श्वेतवर्णः, तदा स्निग्धं शीतं चोपचरणे सुखं लभ्यते; पित्तेन तु कण्ठे जिह्वायां च सततं दाहः शोषः च। कफेन कण्ठः कफेन लिप्तः इव दृश्यते, मुखे जलध्वनिः च श्रूयते। सर्वलक्षणानि यदा एकत्र सन्ति, तदा क्षयः जायते। क्षयः महती, धूमपूर्णः इव, कफरूपलक्षणैः युक्तः, दुर्लभः साध्यः; सर्वलक्षणसम्पन्नं क्षयं विशेषतः वर्जनीयम्। एवं श्रीगुरुडमहापुराणस्य समाप्तिः। पुनः श्रीधन्वन्तरिः प्रोवाच—“अहं तव भूयः अपचयनस्य कारणानि वक्ष्यामि, यथा सुश्रुतः उक्तवान्। जिह्वा-हृदयस्थैः दोषैः अपचयनं जायते। दोषानां संयोगेन, मनोविकारैः च पञ्चमः प्रकारः उत्पद्यते। वातादिदोषैः मुखे क्रमशः कषायं, तिक्तं, मधुरं च स्वादु भवति। मनः शोक-क्रोधादिभिः सर्वस्वादवर्जितं यथा भवति, तथैव दोषैः अन्यैः च पञ्चमः प्रकारः जायते। यदा उद्गमवायुर्दोषैः कुपितः, तदा पाचनाय योग्यं सर्वं निष्कासयति; शीघ्रं दुःखं, कान्तिहानिः, अतीव लाला, अपचयनं च अनुवर्तते। नाभि-पृष्ठे वेदना शीघ्रं कुर्यात्, अन्नं पार्श्वे निष्कासयति; तदनन्तरं अन्नं अल्पं-अल्पं कषायं, फेनिलं वान्ति। उद्गारः शब्दयुक्तः, कठिनः, वेगवान् च; वातेन कासः, मुखशोषः, स्वरविकारः च। पित्तेन लवणजलरूपं, धूमयुक्तं, हरितपीतवर्णं वान्ति; रक्तमिश्रेण आम्लं, तीक्ष्णं, तिक्तं, तृणगन्धयुक्तं, दाहं पक्वता च। कफेन तु स्निग्धं, घनं, पीतं, श्लेष्मणा मधुवद्रूपं, मधुरं, लवणं, अतीव, अधिकं, रोमाञ्चं च। यदि शोथः, मधुरता, तन्द्रा, वान्ति, प्रमोदः, कासः च सन्ति, सर्वलक्षणसम्पन्नं तदा वर्जनीयम्। यदा सर्वाङ्गे दृष्ट्याः, श्रवणाद्यैः, वातादिदोषैः, कृमिकृतान्नेन वा, रोगः वेदनया, कम्पेन, प्रमोदेन प्रकटः, विशेषतः कृमिजन्ये। पुनः श्रीधन्वन्तरिः उक्तवान्—“हृदयस्य रोगाणां कारणानि, कृमिजानां च, ते तव वक्ष्यामि। हृदयस्थः पञ्चधा रोगः लक्षणैः ज्ञायते। वातेन हृदयस्थले अतीव रिक्तता, व्यक्ति अन्नं भुक्त्वा च विलपति; हृदयः भग्नः, शुष्कः, कठोरः, रिक्तः, भ्रमः च। आकस्मिकं विषादः, शोकः, भयम्, शब्दद्वेषः, कम्पः, कम्पनम्, मोहः, श्वासक्लेशः, अल्पनिद्रा च। पित्तेन तृष्णा, श्रमः, दाहः, स्वेदः, आम्ल-कफलक्षणानां अनुक्रमः; आम्लपित्ते वान्ति, धूमयुक्ते ज्वरः। कफेन हृदयः कठोरः, गुरु, शिलायुक्तः इव; कासः, अस्थिशैथिल्यं, श्लेष्मोत्सर्गः, तन्द्रा, आलस्यं, अपचयनं, ज्वरः च। त्रिदोषकृमिजे हृदयरोगे नेत्राणि कृष्णानि, तमः प्रवेशः, प्रमोदः, शोथः, कण्डूः, श्लेष्मोत्सर्गः च। हृदयः तत्र सततं काष्ठेन छिन्नं इव; एषः घोरः रोगः शीघ्रं साधनीयः। वात-पित्त-कफेन तृष्णा, त्रिदोषसंयोगेन बलहानिः; षष्ठः प्रकारः उपद्रवजन्यः, वात-पित्तेन कारणम्। सर्वे दोषाः कुपिताः, शरीरस्य धातून् अतीव शोषयन्ति, सर्वाङ्गे मोहः, कम्पः, उष्णता, हृदयदाहः, मूर्छा च। जिह्वा-कण्ठ-तालु-ललाटमूलगमनवहस्रोतांसि शुष्कानि, तृष्णा तत्र सामान्यलक्षणम्। मुखशोषः, जलसन्तोषः, अन्नद्वेषः, स्वरहानिः, कण्ठ-ओष्ठ-तालुदाहः, जिह्वानिर्गमने श्रमः। भ्रमः, मनोमोहः, रोगः सततं उद्गारैः सह; वातेन कृशता, विषादः, शिरःपाश्र्वे वेदना, शिरःभ्रमः। गन्धहानिः, मुखे स्वादवर्जिता, श्रवणनिद्राबलहानिः; पित्तेन शीत-आम्ल-फेनिललालावृद्धिः, मूर्छा, तिक्तता च। नेत्रस्य सततं रक्तता, शुष्कता, दाहः, अतिधूमता; कफः स्वादैः विकृतः, वातः स्रोतोभिः गमनम्। कफेन स्रोतोबाधायां, बृष्ण्यः कर्दमेन शुष्कः, कण्ठः तुषैः बाधितः, निद्रया मधुरविपर्ययः। शिरःशोथः, जडता, मन्दता, वान्ति, अपचयनं, आलस्यं, मंदपाचनम्—एतेषां सर्वलक्षणानि यः स्यात्, सः सर्वलक्षणसम्पन्नः। गन्धोत्पत्तिः, रक्तबाधा च, वात-पित्तरूपः; उष्णात् शीघ्रं शीतं पीत्वा तृष्णा जायते। उदरस्थं उष्णं उपरि यदा गच्छति, पित्तं उत्पादयति; अधिकपानात्, तीक्ष्णात्, तैलपाकात् उत्पन्नं तदपि तद्रूपम्। स्निग्धं, तिक्तं, आम्लं, लवणं च खाद्यं भुक्त्वा तृष्णा कफेन; उक्तलक्षणैः—स्वादहानिः, तृष्णा—एषः क्षयरूपः। शुष्कता, मोहः, ज्वरः, दीर्घरोगोपद्रवैः तृष्णा तीव्रता, तस्यैव लक्षणानि। अथ धन्वन्तरिः पुनः प्रोवाच—“मदकारणं, यथा ऋषिभिः उक्तम्, तव वक्ष्यामि। मद्यं तीक्ष्णं, आम्लं, रुक्षं, सूक्ष्मं, आम्लं, चलं, लघु च। मद्यं विस्तारयुक्तं, शुद्धं, स्निग्धस्य विपरीतम्; तस्य तीक्ष्णगुणाः दिव्यः वर्णिताः, तस्य गुणाः मनः विक्षिपन्ति।” एवं श्रीधन्वन्तरिः शास्त्रानुसारं रोगाणां लक्षणानि, कारणानि, उपचारविधिं च शिष्याय स्नेहपूर्वकं प्रतिपादितवान्।