गरुडपुराणम्

स्त्रियः सुरा च मांसं च तत्र रागः प्रवर्तते, द्वेषः शिरसि चावरणं, नखकेशास्थिसंवृद्धिः, स्वप्ने च पीडनं दृश्यते। स्वप्नेषु पतनं, शृगालाः, सर्पाः, राक्षसाः, व्याघ्राः, पक्षिणश्च दृश्यन्ते; केशास्थिट्टिकाचूर्णराशीनां च आरोहणमपि दृश्यते। परित्यक्तग्रामप्रदेशदर्शनं, जलस्य शोषणं, आकाशे प्रकाशः, दावानलः, वृक्षदाहश्च दृश्यन्ते। नासापीडा, श्वासकष्टता, कासः, स्वरभेदः, शिरःशूलः, भूक्तव्यानभिलाषः, ऊर्ध्ववायोः शोषणं, उदराद् वमनं च जायते। पार्श्वे वेदना, संधिषु ज्वरः—एते एकादश लक्षणानि राजयक्ष्मणि सञ्जायन्ते। तत्रोपद्रवेषु कण्ठनाशकवेदनां, जृम्भां, सर्वाङ्गशूलं, कफनिष्क्रमणं, जठराग्निमन्द्यं, मुखदौर्गन्ध्यं च विज्ञेयम्। वाते तु शिरःपार्श्ववेदनां, सर्वाङ्गशूलं, कण्ठरोधं, स्वरनाशं च; पित्ते पादोर्ध्वबाहुवेदनां, दाहं, अतिसारं, रक्तवमनं, मुखदौर्गन्ध्यं, ज्वरं, मूर्च्छां च; कफे तु अनभिलाषं, वमनं, कासं, उरःगौरवं, शीर्षोपरि गुरुत्वं च। अतीव कफस्रावः, नासानिष्क्रमणं, श्वासक्लेशः, स्वरभेदः, जठराग्निमन्द्यं च दृश्यते; दोषैः जठराग्निः क्षीणः, शोफः, लेपः, अधिककफश्च। स्रोतोरोधात् धातुक्षयाच्च मनसि दाहः सञ्जायते; अन्य उपद्रवाः अपि तत्र दृश्यन्ते। अन्नं तु आमाशये एव पच्यते, आमलरसैः युक्तं; क्षयिणां तु अन्नं नाङ्गपुष्ट्यर्थं नोपयुज्यते। तत्र रसो न रक्तं न मांसं भवति; सर्वतो विघटितः स एव क्षयः भवति। लक्षणेषु अल्पत्वे, रोगे च अल्पे, षडिन्द्रियेषु च अक्षीणे, त्यागः कार्यः; अन्यथा सर्वत्र उपचारः कार्यः। सर्वदोषप्रकोपे, सर्वस्नेहक्षये, स्वरभेदः भवति; स्वरः सूक्ष्मः, शुष्कः, चपलः च। कण्ठः शुक्लवर्णः, वाते तैलस्निग्धोष्णेन शमः; पित्ते तु नित्यदाहः, तृष्णा, तालुकण्ठयोः शोषः। कफे कण्ठः कफलेपवद् दृश्यते, मुखे गुञ्जनं भवति; सर्वलक्षणैः सह क्षयः उद्भवति। धूमपूर्णवत् महती व्रद्धिः, कफरूपलक्षणैः युक्ता; दुर्लभोपचार्या सा क्षयव्याधिः, विशेषतः सर्वलक्षणेषु। इति श्रीगर्वडमहापुराणे समाप्तिः। ततः धन्वन्तरिः उवाच—अत्राहं तव स्वादुहीनत्वस्य हेतून् वक्ष्यामि, यथोक्तं सुश्रुतेन; जिह्वायां हृदि च स्थितैः दोषैः स्वादुहीनत्वं जायते। सर्वदोषसंयोगात् च मनोविकारात् च पञ्चमं प्रकारं; वातादिदोषेषु मुखे कषायं तिक्तं मधुरं चानुक्रमेण। शोकक्रोधादिभिः मनसि सर्वरसाभाववत्, तथैव दोषसंयोगात् अन्यैः च पञ्चमः प्रकारः जायते। ऊर्ध्वगते वायौ सर्वदोषैः पीडिते, यत् पाच्यं तद् निष्कास्यते; शीघ्रं क्लेशः, वर्णहानिः, अतीव कफस्रावः, अनभिलाषश्च अनुक्रम्यते। नाभिपृष्ठयोः वेदना शीघ्रं, अन्नं पार्श्वे निष्कास्यते; ततो विघट्टनैः किञ्चित्किञ्चिद् कषायं फेनिलं वमति। शब्दयुक्ते डकारे दुःखेन बलवत् जायते; वातात् कासः, मुखशोषः, स्वरविकारः च। पित्तात् लवणजलवत्, धूम्रं, हरिद्रपीतं, रक्तयुतं, आम्लं, तिक्तं, तृणगन्धि, दाहं पाचनं च। कफात् स्निग्धं, घनं, पीतं, श्लेष्मात् मधुवत्, मधुरं, लवणं, बहु, अधिकं, रोमाञ्चजनकं च। शोफमाधुर्यनिद्राक्लममदकासैः युक्ते च सर्वलक्षणैः त्याज्यं निश्चितम्। दृश्यश्रवणादिषु सर्वत्र वैरूप्ये, वातादिदोषैः, कृमिदुष्टान्नात् च रोगः पीडा कम्पः मदः च विशेषतः कृमिजे। धन्वन्तरिः पुनरुवाच—हृदयरोगस्य हेतूंश्चोपद्रवान् च, कृमिजं च, पञ्च प्रकारान् लक्षणैः युक्तान् वक्ष्यामि। वातात् अधिकशून्यता, भुक्त्वा क्रोशति, हृदयः भग्नं शुष्कं कठिनं शून्यं, भ्रमः च। आकस्मिकदैन्यं, शोकः, भीतः, शब्दासहिष्णुता, कम्पः, स्तम्भः, मोहः, श्वासक्लेशः, अल्पनिद्रा च। पित्तात् तृष्णा, ग्लानिः, दाहः, स्वेदः, आम्लकफानां अनुक्रमः, आम्लपित्ते वमनं, धूम्यते ज्वरे। कफात् हृदयं कठिनं, गुरुत्वं, शिलोपमं, कासः, अस्थिसादः, कफनिष्क्रमणं, तन्द्रा, आलस्यं, अनभिलाषः, ज्वरः च। त्रिदोषकृमिजे हृदयरोगे नेत्रस्य कृष्णता, अन्धकारप्रवेशः, मदः, शोफः, कण्डूः, कफनिष्क्रमणं च। तत्र हृदयं सततम् आरा इव विदार्यते; स घोररोगः शीघ्रं उपचार्यः। वातपित्तकफात् तृष्णा, त्रिदोषेण बलक्षयः; षष्ठो उपद्रवजन्यः, वातपित्तसम्भूतः। सर्वेषां प्रकोपे धातुशोषः, सर्वाङ्गमोहः, कम्पः, दाहः, हृदये दाहः, मूर्च्छा च। यदा जिह्वाकण्ठतालुकण्ठिकामूलगताः स्राववाहिन्यः शुष्यन्ति, तदा तृष्णा जायते; एषां सामान्यम् लक्षणम्। मुखशोषः, जलसंतोषः, अन्नद्वेषः, स्वरनाशः, कण्ठोष्ठतालुषु दाहः, जिह्वानिष्क्रमे श्रमः च। मूर्च्छा, मनोमोहः, अतिशयशर्करारोगः, वातात् कृशता, दैन्यं, कपोलशूलः, शिरोभ्रमश्च। एवं गरुडमहापुराणे धन्वन्तरिना उक्तानि राजयक्ष्मणः, स्वादुहीनत्वस्य, हृदयरोगस्य च लक्षणानि, हेतवः, चोपद्रवाः यथाक्रमं प्रतिपादितानि।