गरुडपुराणम्

धन्वन्तरिः अवदत्—अथ ते रोगस्य यक्ष्मणः उत्पत्तिं विस्तरेण कथयामि, यः बहुभिः अन्यैः विकारैः सह आगच्छति, पूर्वं च अनेकैः विकारैः उपस्थायते। तस्य रोगस्य नाम राजयक्ष्मा, क्षयः, शोषः, रोगाधिपः च इति प्रसिद्धम्। प्राचीनकाले एषः व्याधिः तारेषु, द्विजेषु च, राजा इव उपजज्ञे। यत्र 'राजा' च 'यक्ष्मा' च अस्ति, तत्र तस्य नाम राजयक्ष्मा इति प्रसिद्धम्। शरीरस्य, प्राणस्य च क्षयात् तस्य क्षयः इति नाम भवति; तस्मात् कारणात् उत्पद्यते। शोषः इति नाम तस्य द्रवाणां शोषणात्; रोगाधिपः सः, राजवत्, इति कथ्यते। असंयमात्, वेगनिग्रहात्, शुक्र-बल-स्नेहक्षयात्, आहार-विहारस्य नियमत्यागात् च, एतेषां चतुर्णां कारणात् सः व्याधिः जायते। तैः वातः प्रवृत्तः, पित्तं च सर्वत्र व्यर्थं विकृतम्। एते दोषाः शरीरस्य सन्धिषु प्रविश्य, नाड्यः अभितः पीडयन्ति, स्रोतांसि रुद्ध्वा, अत्यधिकं स्रावं वा जनयन्ति। ते शरीरस्य मध्य-ऊर्ध्व-अधः-तिर्यक् भागेषु, हृदि च, पीडां उत्पादयन्ति; उत्पन्नाः लक्षणानि तीव्रः शिरःश्लेष्मा, ज्वरः च। अतिस्रवः, मुखे माधुर्यं, सौम्यता, अग्निमन्द्यता, आहार-पानस्य तृष्णा, शुद्धाशुद्धयोः समदर्शनं च दृश्यते। आहार-पानं प्रायः मक्षिका-तृणा-रोमादिभिः दूषितम्; तत्र गलानता, वमनं, स्वादक्षयः, स्नाने अपि दुर्बलता च। हस्त-पृष्ठ-उरः-पाद-मुख-उदर-नेत्राणि अतीव धूसराणि भवन्ति; बाहुषु चाब्जवत् वेदना, जिह्वायाः दाहः, शरीरस्य विकृतदर्शनं च। स्त्री-मद्यमांसस्नेहः, विरोधः, शिरः आच्छादनम्, नख-रोम-अस्थि-वृद्धिः, स्वप्ने क्लेशः च। स्वप्ने पतनम्, शृगालः, सर्पः, राक्षसः, मृगः, पक्षिणः, च बाल-अस्थि-तुष-भस्म-राशिषु आरोहणम्। शून्य-ग्राम-प्रदेश-दर्शनम्, जलस्य शोषणम्, आकाशे प्रकाशः, दावानलः, वृक्षदाहः च दृश्यते। शिरःश्लेष्मा, श्वासकष्टता, कासः, स्वरक्षयः, शिरःपीडा, अल्पतृष्णा, उदानवायु-शोषः, उदरवमनं च। पार्श्वे पीडा, सन्धिषु ज्वरः; एते एकादश लक्षणानि राजयक्ष्मणि प्रकटन्ते। तस्य विकारेषु ज्ञेयम्—कण्ठनाशकः पीडा, जृम्भा, शरीरपीडा, मुखनिःश्लेष्मता, अग्निमन्द्यता, मुखदुष्टता च। तत्र वातात् शिरः-पार्श्व-शरीरपीडा, कण्ठरुद्धिः, स्वरक्षयः; पित्तात् पाद-स्कन्ध-हस्तेषु वेदना। दाहः, अतिसारः, रक्तवमनं, दुर्गन्धः, ज्वरः, भ्रमः; कफात् अल्पतृष्णा, वमनं, कासः, उरःगौरवम्, ऊर्ध्वगौरवम्। अतिस्रवः, शिरःश्लेष्मा, श्वासकष्टता, स्वरक्षयः, अग्निमन्द्यता; दोषैः अग्निः क्षीणः, शोथः, लेपः, अतिकफः च। स्रोतांसि रुद्धानि, धातवः क्षीणाः, मनसि दाहः, अन्ये विकाराः च तत्र दृश्यन्ते। आहारः उदरे एव पच्यते, अम्लरसैः मिश्रितः; क्षयिणां प्रायः आहारः अंगेषु पोषणं न करोति। तस्य रसः रक्त-मांसं न भवति; सर्वत्र रुद्धः, केवलं क्षयरूपेण तिष्ठति। यदा लक्षणानि अल्पानि, व्याधिः नातिव्याप्तः, षडिन्द्रियाणि न क्षीणानि, तदा वर्जनीयम्; अन्यथा सर्वत्र उपचारः कर्तव्यः। यदा सर्वे दोषाः विकृताः, सर्वः स्नेहः क्षीणः, स्वरः क्षीणः; स्वरः सूक्ष्मः, शुष्कः, अनिश्चितः च भवति। कण्ठः श्वेतवर्णः, वातात् तैल-उष्णद्रव्यैः शमः; पित्तात् नित्यं दाहः, शुष्कता, तालु-कण्ठयोः। कण्ठः कफेन लिप्तः इव, मुखे गलगलध्वनिः; सर्वलक्षणैः सह क्षयः प्रकटते। सः अतिवृद्धः, धूमपूर्णः इव, कफलक्षणैः युक्तः; दुष्करः क्षयः, सर्वलक्षणैः विशेषतः वर्जनीयः। इति श्रीगर्वुडमहापुराणस्य समाप्तिः। धन्वन्तरिः पुनः अवदत्—अथ ते, शुश्रुतस्य उपदेशेन, अल्पतृष्णायाः कारणानि वक्ष्यामि; अल्पतृष्णा दोषैः जिह्वा-हृदयस्थैः जायते। दोषसन्निपातात् च, मनःक्लेशात् च, पञ्चमः प्रकारः दृश्यते; वातादि विकारेषु मुखे क्रमशः कटु-तिक्त-मधुर-स्वादः। यथा मनः शोक-क्रोधादिषु सर्वस्वादरहितं भवति, तथा दोषैः अन्यैः च, पञ्चमः प्रकारः जायते। यदा उदानवायुर्दोषैः पीडितः, पाचनाय योग्यं सर्वं निष्कासयति; शीघ्रं क्लेशः, कान्तिक्षयः, अतिस्रवः, अल्पतृष्णा च। तदा नाभि-पृष्ठयोः वेदना, आहारः पार्श्वे निष्कास्यते; ततः, विरामेण, शनैः शनैः, कटु-फेनिलवमनं कुर्यात्। गुल्फनादेन, कठिनम्, बलात्; वातात् कासः, मुखशुष्कता, स्वरव्यथा। पित्तात् लवणोदकवत्, धूम्रवर्णः, हरितपीतः; रक्तमिश्रः, अम्लः, तीक्ष्णः, तिक्तः, तृणगन्धः, दाहकारः, पक्वः च। कफात् स्निग्धः, घनः, पीतः, श्लेष्मात् मधुवत्; मधुरः, लवणः, बहुलः, अतीव, रोमाञ्चकारः। यदा श्वयथु-माधुर्य-तन्द्रा-गलानता-हर्ष-कासः च, सर्वलक्षणैः सह, तदा निश्चितं त्याज्यः। यदा सर्वं विकृतं—दृश्या, श्रव्या, इत्यादि—वातादिदोषैः, कृमिदुष्टाहारात् वा, रोगः पीडा-कम्प-हर्षेण प्रकटते, विशेषतः कृमिजातः। धन्वन्तरिः पुनः अवदत्—अथ ते हृदयस्य रोगकारणानि, कृमिजान् अपि, वक्ष्यामि; पञ्च प्रकाराः हृदयस्थाः लक्षणैः ज्ञेयाः। वातात् अतीव रिक्तता, जनः खादति, च विलपति; हृदयः भग्नः, शुष्कः, कठोरः, रिक्तः इव, भ्रमः च।