गरुडपुराणम्

दीर्घकालान्तरात् उत्पन्नः यः हिक्का द्विसंयुक्तः प्रवृत्तः, तस्य प्रवर्धमानस्य मुखे वृद्धिः दृश्यते। यः शिरः-कण्ठयोः कम्पनं करोति, स द्विसंयुक्तः हिक्का इति विज्ञेयः; तत्र प्रमादः, वमनं, विबन्धः, नेत्रयोः भ्रमणं च दृश्यते। द्विसंयुक्तः बलवान् हिक्का प्रवृत्तिशीलः भ्रू-शंखयोः पतनं करोति, श्रवण-दर्शनयोः विकारं जनयति। स देह-वाक्-ग्रहं, स्मृति-चेतनायाः हरणं, प्राणवहिनां नाडीनां आघातं, तेषां मार्गे दुःखं च उपजनयति। यदा पृष्ठविनतिः कम्पनं च भवति, तदा महाहिक्का उत्पद्यते; तस्य तीव्रदुःखं, उच्चशब्दः, महान् बलः, अत्यधिकशक्तिः च दृश्यते। स पूर्वोक्तवत् उदरात् वा नाभितः वा उत्पद्यते। तस्य प्रकारस्य महाआस्यम्, जिह्वायाः विस्तारः च दृश्यते; गम्भीरहेतुकः गम्भीरहिक्का सुदुष्टः साध्यः। आद्ययोः द्वयोः प्रकारयोः अन्यान् वर्जयेत्; बलवान् हिक्का सर्वलक्षणानि दर्शयति, विशेषतः वृद्धेषु वा कामिनेषु। रोगेण कृशः, अन्नाभावेन कृशः च, तस्य सर्वे व्याधयः साध्याः भवन्ति, किन्तु प्रमादिनः तु न तथा। यथा हिक्का श्वासः च मृत्युकाले स्थितः तिष्ठतः। ततः श्रीधन्वन्तरिः उवाच—अधुना यक्ष्मणः उत्पत्तिं विस्तरेण कथयिष्यामि, यः अनेकैः व्याधिभिः सह आगच्छति, पूर्वं बहूनां विकाराणां पूर्वरूपेण। स राजयक्ष्मा, क्षयः, शोषः, व्याधिनाम् अधिपः इति च कथ्यते; प्राचीनकाले तु तारा-राजस्य, द्विजस्य च, एष व्याधिः प्राप्तः। "राजा" च "यक्ष्मा" च इति कारणात् राजयक्ष्मा इति नाम्ना प्रसिद्धः; क्षयः इति शरीरस्य, धातूनां च क्षयात् उत्पन्नः; शोषः इति रसादीनां शोषणात्; व्याधिनाम् अधिपः इव राजवत्; प्रमादात्, वेगनिग्रहात्, शुक्र-बल-स्नेहक्षयात् च उत्पन्नः। आहार-विहारस्य विधिवर्जनं—एते चत्वारः तस्य हेतवः; तैः वातः प्रवृत्तः, पित्तं सर्वत्र व्यर्थं विकृतम्। ते देहस्य सन्धिषु प्रवेशं कृत्वा, शिराः आक्राम्य, नाड्यः अवरुद्ध्य, अत्यधिकं स्रावं च जनयन्ति। मध्ये, ऊर्ध्वे, अधः, तिर्यक्, हृदि च दुःखं जनयन्ति; नासारोगः, ज्वरः च तत्र लक्षणानि। अत्यधिकं लालयः, मुखे मधुरता, मृदुता, अग्निमांद्यं, आहार-पानस्य तृष्णा, शुद्ध-अपशुद्धयोः समदर्शनं च। आहार-पानं मक्षिका, तृण, केश, इत्यादिभिः दूषितं भवति; उग्रता, वमनं, स्वादहरणं, स्नानात् अपि दुर्बलता। हस्त-पृष्ठ-उरः-पाद-मुख-उदर-नेत्राणि अत्यधिकं श्वेतता प्राप्तानि; बाहुषु च चाबुकवत् वेदना, जिह्वायाः दाहः, शरीरस्य विकृतदर्शनं च। स्त्रीषु, सुरे, मांसे च आसक्तिः, द्वेषः, शिरः आच्छादनं, नख-केश-अस्थिनां वृद्धिः, स्वप्ने पीडनं च। स्वप्ने पतनं, शृगालः, सर्पः, राक्षसः, वन्यजीवः, पक्षिणः च दृष्टिः; केश-अस्थि-तुष-अश्मानां शिखरं आरोहणं। शून्यग्राम-प्रदेश-दर्शनं, जलस्य शोषणं, आकाशे ज्योतिर्दर्शनं, वनदाहः, वृक्षदाहः च। नासारोगः, श्वासः, कासः, स्वरस्य मन्दता, शिरःशूलः, अल्पाहारता, उदानस्य शोषः, उदरात् वमनं च। पार्श्वे दुःखं, सन्धिषु ज्वरः; एते एकादश लक्षणानि राजयक्ष्मणः। तस्य उपद्रवेषु कण्ठनाशकं दुःखं, जिह्वाविस्तारः, शरीरशूलः, मुखे थूकनं, अग्निमांद्यं, मुखस्य दुर्गन्धः च ज्ञेयः। वातात् शिरः-पार्श्वयोः दुःखं, शरीरशूलः, कण्ठावरोधः, स्वरहरणं; पित्तात् पाद-कन्ध-हस्तयोः वेदना। दाहः, विबन्धः, रक्तवमनं, दुर्गन्धः, ज्वरः, प्रमादः; कफात् अल्पाहारता, वमनं, कासः, उरःगौरवम्, उर्ध्वगौरवम्। अत्यधिकं लालयः, नासारोगः, श्वासः, स्वरस्य मन्दता, अग्निमांद्यं; दोषैः अग्निः क्षीणः, शोथः, लेपः, कफाधिक्यं च। यदा नाड्यः अवरुद्धाः, धातवः क्षीणाः, तदा मनसि दाहः; अन्ये उपद्रवाः अपि तत्र दृश्यन्ते। आहारः उदरे एव पच्यते, अम्लरसैः मिश्रितः; क्षयिणां सामान्यतः आहारः अंगानि न पुष्णाति। तस्य रसो रक्त-मांसं न भवति; सर्वत्र अवरुद्धः, केवलं क्षयरूपेण तिष्ठति। यदा लक्षणानि अल्पानि, रोगः न तीव्रः, षडिन्द्रियाणि न क्षीणानि, तदा वर्जयेत्; अन्यथा सर्वत्र साधयेत्। सर्वदोषविकारः, सर्वस्नेहक्षयः, स्वरस्य मन्दता; स्वरः सूक्ष्मः, शुष्कः, चञ्चलः। कण्ठः श्वेतवर्णः, वातात् तैल-ऊष्णद्रव्यैः शमः; पित्तात् सततदाहः, शुष्कता तालु-कण्ठयोः। कण्ठः कफेन लिप्तः, मुखे घर्घरध्वनिः; सर्वलक्षणैः क्षयः जायते। स महतीं वृद्धिं प्राप्नोति, धूमवत् कफलक्षणैः; सुदुष्टः क्षयः सर्वलक्षणैः वर्जनीयः। एवं श्रीगर्वुडमहापुराणे समाप्तिः। धन्वन्तरिः पुनः उवाच—अधुना अन्नाभावस्य कारणानि सुश्रुतेन यथावद् कथयिष्यामि। दोषाः जिह्वा-हृदययोः स्थित्वा अन्नाभावं जनयन्ति। सर्वदोषसंयोगात् च मनोग्रस्तात् पञ्चमः प्रकारः जायते; वाताद्युपद्रवे मुखे क्रमशः कषायं, तिक्तं, मधुरं च स्वादानुभवः भवति।