गरुडपुराणम्

तदा सः पुरुषः महतीं दीर्घां करुणां निःश्वासवाणीं निष्पुणन्, उन्मत्तवृषवत् विक्षिप्तचित्तः, निरन्तरं क्षोभमापद्यते। तस्य ज्ञानं विवेकश्च नष्टौ, नेत्रे मुखं च विमूढरूपे, नेत्रे संकुच्यते, मूत्रपुरीषयोः निग्रहः, वाक् च भग्ना भवति। पुनः पुनः कण्ठस्य शुष्कता, कर्णयोः शिरसि च तीव्रः पीडाः, दीर्घमूर्ध्वं च निःश्वसन्, अधः श्वासं न प्रतिनिवर्तयति। तस्य मुखकर्णौ कफेन आवृतौ, गन्धे विकृतबुद्धिः, ऊर्ध्वदृष्टिः, विचलितनेत्रः, सर्वतोऽवलोकयन् दृश्यते। प्राणस्थानानि पीड्यमानानि सन्, विलपन्, निगूढवाणी, अमूर्तलक्षणानि अपि साक्षात् दृश्यन्ते, ये नूनं मृत्युं जनयन्ति। अथ धन्वन्तरिः उवाच—‘शृणु, सुश्रुत! हिक्कारोगस्य उत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि। तस्य हेतुः एकः, पूर्वलक्षणानि, भेदाः, प्रकृतिनिष्ठत्वं च। हिक्काः अन्नसम्भूताः, लघ्वी द्वन्द्वात्मिका वा महती च; गम्भीरा नाम अपि अस्ति, या विपरीतं शीघ्रं वा अधिकं वा अश्नाति तेन जायते। शुष्कतीक्ष्णरूक्षात्यधिकान्नपानैः बाध्यमानः, श्वासः मृदुशब्दयुक्तां लघ्वीं हिक्कां जनयति, या क्षुधानन्तरं जायते। या अन्नपानयोः सह सन्ध्यायां जायते सा द्वन्द्वात्मिका उच्यते; यदा वायुः परिश्रमेण विक्षिप्यते तदा लघ्वी हिक्का भवति। या कण्ठमूलात् शनैः व्याप्य, परिश्रमेण वर्धते, भोजनानन्तरं शम्यते सैव लघ्वी। या चिरात् द्वन्द्ववेगेन उत्पद्य, प्रक्रमेण मुखे वर्धते, सा द्वन्द्वात्मिका हिक्का। या शिरःकण्ठकम्पं जनयति, तां द्वन्द्वात्मिकां विज्ञेयाम्, बिभ्रती भ्रमं, वमथु, अतिसारं, नेत्रपरिवर्तनं च। या द्वन्द्वात्मिका हिक्का, प्रक्रमेण यान्ति, भ्रूभालुका पतन्ति, श्रवणदर्शनविघातं च करोति। या शरीरं वाक् च स्थगयति, स्मृतिं चेतनां च हरति, प्राणनाड्यः ताडयति, तासां मार्गे पीडां जनयति। यत्र प्रतनं कम्पनं च दृश्यते, तदा महती हिक्का जायते; सा तीव्रपीडां, घोरशब्दं, महावेगं, अतिबलं च वहति। सा उदरनाभ्यादपि पूर्वोक्तवत् जायते। सा जृम्भायमानं जिह्वायाश्च प्रसारणं जनयति; या गम्भीरा सा दुःसाध्या। आद्ययोः द्वयोः अन्योन्यं वर्जनीयम्; या बलवती सा सर्वलक्षणयुक्ता, विशेषतः वृद्धेषु कामिनां च। यः रोगेण कृशः, अल्पाहाराद् दुर्बलः, तस्य सर्वरोगाः साध्याः, न तु प्रमादी। हिक्का श्वासश्च यदा मृत्युकाले प्रतिष्ठेते, तदा तत्रैव स्थिरौ भवतः। अथ धन्वन्तरिर्वदति—‘इदानीं हि यक्ष्मरोगस्य उत्पत्तिं कथयामि, बहुभिः अन्यैः रोगैः सहितः, पूर्वरोगैः उपसृष्टः। सः राजयक्ष्मा, क्षयः, शोषः, रोगपतिः इति च कथ्यते; प्राचीनकाले एषः व्याधिः नक्षत्रराजं द्विजानां च अभ्यगच्छत्। राजा च यक्ष्मा च इति राजयक्ष्मा, क्षयः शरीरधातुविनाशात्, तस्मिन्हेतौ जायते। शोषः इति द्रवविनाशात्; सः रोगपतिः, राजवत्; प्रमादात्, वेगनिग्रहात्, वीर्यबलस्नेहनाशात् जायते। अन्नपानविधिविस्मरणं चतुर्धा हेतवः; तैः वातः प्रवर्तते, पित्तं च व्यर्थं विक्षिप्यते। ते शरीरसन्धिषु प्रविश्य, सिराः पीडयन्ति, स्रोतांसि रुद्ध्वा, अति प्रवाहं जनयन्ति। ते मध्ये, ऊर्ध्वे, अधस्तात्, तिर्यग्भागेषु च, हृदि च पीडां जनयन्ति; तत्र लक्षणानि—तीव्रनासिकास्रावः, ज्वरः च। अतिकफः, मुखे माधुर्यं, सौम्यता, जठराग्निमन्दता, अन्नपानेषु तृष्णा, शुद्धाशुद्धदर्शनं च। अन्नपानानि मक्षिकातृणरोमादिभिः दूष्यन्ते; छर्दिः, अरुचिः, स्नानानन्तरं च दुर्बलता। हस्तजंघोरःकक्षपादमुखोदरनेत्राणि अतीव पाण्डु; भुजयोः सर्पदण्डवत् पीडा, जिह्वायाः दाहः, काया अप्रीतिकरदर्शनं च। स्त्रीमद्यमांसप्रिया, द्वेषः, शिरःच्छादनं, नखकेशास्थिवृद्धिः, स्वप्ने क्लेशः च। स्वप्ने पतनं, शृगालसर्पराक्षसव्याघ्रपक्षिणां च दर्शनं, केशास्थितुषाराश्मदग्धशैलारोहणं च। शून्यग्रामजनपददर्शनं, जलविनाशः, गगने प्रकाशः, वनदाहः, वृक्षदाहदर्शनं च। नासारोधः, श्वासः, कासः, स्वरभेदः, शिरोवेदनाऽरुचिः, ऊर्ध्वश्वासशोषः, आमाशयात् वमनं च। पार्श्वे पीडायां, सन्धिषु ज्वरे, एतानि एकादश लक्षणानि राजयक्ष्मणि दृश्यन्ते। तत्रोपद्रवाः ज्ञेयाः—कण्ठविनाशः, जृम्भा, अंगशूलः, मुखनिष्कासनं, अग्निमन्दता, मुखदौर्गन्ध्यं च। वातेन शिरःपार्श्वशूलः, अंगशूलः, कण्ठरुद्धिः, स्वरनाशः; पित्तेन पादस्कन्धहस्तशूलः, दाहः, अतिसारः, रक्तवमनं, मुखदौर्गन्ध्यं, ज्वरः, भ्रमः च; कफेन अरुचिः, वमनं, कासः, उरसि गुरुत्वं, ऊर्ध्वे गुरुत्वबुद्धिः। अतिकफः, नासारोधः, श्वासः, स्वरभेदः, अग्निमन्दता; दोषैः अग्निः क्षीणः, श्लेष्मवृद्धिः, स्रोतोरुद्धिः, धातुक्षयः च। तत्र स्रोतसां रुद्धौ, धातुक्षये, मनसि दाहः, अन्ये चोपद्रवाः भवन्ति। एवं हि हिक्काराजयक्ष्मयोः लक्षणानि, हेतवः, प्रवृत्तिः च धन्वन्तरिणा सुश्रुताय विवृणोति।