गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्, आयुष्यस्य गूढगतानां व्याधीनां यथाक्रमं प्रवृत्तिं यथाशास्त्रं कथयामि। यदा दूषितः वातः प्राणोदकान्नवहान् स्रोतांसि विक्षिप्य, उरःप्रदेशे स्थित्वा, जठरस्थमपाकं भोजनं कारणीकृत्य श्वासरोगं करोति, तदा तस्य पूर्वलक्षणानि हृदयपार्श्वशूलः, श्वासविक्षेपः, उदरगौरवम्, शिरःकम्पनं च जायते। श्रमातिपानाभ्यां च तद्वर्धते। स एव दूषितः वातः प्रेरितः प्रेरयन्, विपरीतगत्याऽधः स्थापयन्, स्रोतांसि आरोहति, कफं निष्कासयति। स शिरःकण्ठोरःपार्श्वेषु गृह्णन् कासं, गुञ्जनं, मूर्च्छां, अरोचकम्, घोरनासारोधं च जनयति। तीव्रं च शीघ्रं च श्वासक्लेशं सृजति, येन प्राणो बाध्यते; तस्य वेगेन मूर्च्छां गच्छति, किंतु वमित्वा क्षणं विश्रान्तिम् अनुभवति। स कष्टेन शय्यायाम् उपविश्य, गाढं श्वसन्, उपविष्टः सुखम् अनुभवति; तस्य नेत्रे विस्तीर्णे, ललाटे स्वेदः, महता क्लेशेन च पीड्यते। तस्य मुखं शुष्कं, पुनः पुनः श्वासः, उष्णस्य स्पृहः, कम्पनं च दृश्यते। शीतमेघजलपूर्ववातकफसम्प्राप्तौ तद्वर्धते। अयं दीर्घकालिकः तमःप्रकारः बलवतः साध्यः, किन्तु ज्वरमूर्च्छाशीतपीडितस्य तु प्रारम्भे न प्रशाम्यति। कासश्वासाभ्यां पीडितवत्, स प्राणस्थानविघातजन्यशूलः, स्वेदः, मूर्च्छा, उदरगौरवम्, मूत्राशयदाहः, निद्राविघातश्च जायते। तस्य दृष्टिः अधः, नेत्रे निमग्ने, शुक्लभागे रक्तता, मुखं शुष्कं, व्यर्थप्रलापः, वर्णनाशः, चेतनाहीनता च दृश्यते। स घोरं, गम्भीरं, कृपणं श्वसनं करोति, निःश्वासान् पुच्छन्, मदोन्मत्तवृषवत् उद्विग्नः सदा श्वसति। ज्ञानविवेकौ नश्यतः, नेत्रमुखे भ्रमः; नेत्रयोः संकोचः, मूत्रपुरीषयोः सङ्ग्रहः, वाक् भग्ना च भवति। तस्य कण्ठः पुनः पुनः शुष्कः, कर्णशिरःकम्पनशूलः; दीर्घं चोर्ध्वं निःश्वसन्, अधः न पुनः श्वासं गृह्णाति। मुखकर्णौ कफेन रुद्धौ, गन्धे विकारः; स ऊर्ध्वं पश्यन्, नेत्रैः चञ्चलः, सर्वतः निरीक्षते। प्राणस्थानविघाते स विलपति, वाक् निःशब्दा; अणुव्यक्तलक्षणानि व्यक्तानि स्युः, तानि निश्चितं मृत्युम् आनयन्ति। एवं श्वासरोगस्य लक्षणानि व्याख्यातानि। अथ धन्वन्तरिः उवाच— शृणु, सुश्रुत, हिक्कारोगस्य उत्पत्तिं वक्ष्यामि। हिक्का एका हेतुमती, पूर्वरूपविभेदसम्भवा, प्रकृत्यनुसारं च प्रवर्तते। हिक्का आहारजन्या, लघ्वी, द्वन्द्वा, महती च; अथ गम्भीरा, हे मारुत, दुष्टाहारवेगातिपानसम्भवा। यदा शुष्कतीक्ष्णरूक्षातिमात्राहारपानेन बाध्यते, तदा प्राणः कोमलध्वनिसम्बद्धां लघ्वीं हिक्कां, क्षुधानन्तरं, जनयति। या आहारपानसमये सन्ध्यायां जायते सा द्वन्द्वीति कथ्यते; यदा वातः श्रमेण विक्षिप्यते, तदा लघ्वीं हिक्कां सृजति। या ग्रीवामूलात् शनैः प्रसार्यते, श्रमेण वर्धते, भोजनानन्तरं क्षिप्रं शमं यान्ति सैव लघ्वी। या चिरात् द्वन्द्ववेगेन जायते, मुखे वर्धमाना, प्रत्येकं वर्धते। या शिरःकण्ठकम्पनं करोति, सा द्वन्द्वीति विज्ञेया, भ्रमवमनोदावर्तनेत्रगमनैः सह। या द्वन्द्व्युत्क्रान्ता, बलवती, भ्रूभ्रूणि कपोलौ च पतन्ति, श्रोत्रदृष्टिविघातं च करोति। या शरीरवाक्स्थैर्यं करोति, स्मृतिचेतनयोः हरणं, प्राणवाहिन्यां पीडां च जनयति। यदा प्रलम्बनं कम्पनं च भवति, तदा महती हिक्का जायते; सा तीव्रशूलध्वनिवेगबलयुक्ता। सा जठरनाभ्यादपि पूर्ववत् उत्पद्यते। सा जृम्भायमानमुखविस्तारं करोति; गम्भीरकारणजा गम्भीरा हिक्का सुदुष्टसाध्या। आद्ययोर्द्वयोः अन्यान् परिहर्तव्यान्; तीव्रा सर्वलक्षणयुक्ता, वृद्धे कामिनि च विशेषतः। यस्य रोगेण कृशकायः, अल्पाहारात् क्लान्तः, तस्य सर्वरोगाः साध्याः, न तु प्रमादिनः। यथा मृत्युकाले हिक्काश्वासौ स्थितौ तदा निश्चला भवतः। अथ धन्वन्तरिः पुनरुवाच— इदानीं यक्ष्मरोगस्य उत्पत्तिं कथयामि, यः बहुभिः अन्यैः व्याधिभिः सह आगच्छति, बहुधा पूर्वरूपैः उपेतः। स राजयक्ष्मा, क्षयः, शोषः, रोगपतिश्च इति कथ्यते; पुरा एष व्याधिः तारानां नृपाणां चापि द्विजातीनां पतितः। यत्र ‘राजा’ च ‘यक्ष्मा’ च, तस्मात् ‘राजयक्ष्मा’ इति; ‘क्षय’ इति शरीररसक्षयात्, तस्मात् उत्पद्यते। ‘शोष’ इति द्रवशोषणात्; स रोगपतिः, राजवत्; प्रमादात्, वेगनिग्रहात्, वीर्यबलस्नेहक्षयात् च जायते। आहारपाननियमत्यागः— एते चत्वारः कारणानि; तैः वातः प्रवर्तते, पित्तं च सर्वत्र व्यर्थं विक्षिप्यते। सन्धिषु प्रविश्य, स्रावणं, स्रोतोरोधं, अतिस्रावं वा करोति। मध्ये, ऊर्ध्वे, अधः, तिर्यग्भागेषु, हृदि च, शूलं जनयन्ति; तत्र लक्षणानि— तीव्रनासारोगः, ज्वरश्च। अत्यधिकं लालयनं, मुखे माधुर्यं, मृदुता, जठराग्निहानिः, आहारपानकाङ्क्षा, शुद्धाशुद्धदर्शनं च। आहारपानयोः मक्षिकात्रणकचादिभिः मलिनता, उन्मार्गः, वमनम्, स्वादहानिः, स्नानानन्तरं दुर्बलता च। हस्तजङ्घोरःपादमुखोदरनेत्रेषु अतीव गौरवम्, बाहुपीडा, जिह्वादाहः, कुटिलदेहदर्शनं च दृश्यते। एवं भगवता धन्वन्तरिणा व्याधीनां प्रवृत्तिः, लक्षणानि, हेतवः च यथाशास्त्रं निरूपितानि।