गरुडपुराणम्

दीर्घकालेन कृशतायाम्, जनस्य मूत्रे रक्तमस्ति, श्वासे कष्टता, पृष्ठ-कटी-प्रदेशयोः स्थैर्यं च दृश्यते। यदा एते विकृताः सन्ति, तदा क्षयस्य मुख्यलक्षणानि भवन्ति। क्षयस्थानस्थे तु प्रथमं कासः जायते, ततः श्लेष्मा मुखात् निष्क्रमति, सः दुर्गन्धयुक्तः पूयसदृशः, पीत-रक्तवर्णः मिश्रितः च भवति। तस्य निद्रायाम् अपि, ताडितवत् अनुभवः, हृदयस्य ज्वलनसदृशः तापः च, सहसा उष्णस्य वा शीतस्य वा स्पृहा, अति-भोजनम्, बलहानिः च दृश्यते। तस्य मुखम् स्निग्धम्, विशुद्धम्, वक्रम् च भवति; नेत्रे दीप्ते, कान्ते च; ततः सर्वे क्षयलक्षणानि तस्मिन् प्रकटन्ते। एवं, क्षयजन्यः कासः दुर्बलानां शरीराणि नाशयति। बलिनां तु क्षयः च क्षतिः च द्वे रूपे नूतने सन्ति। तयोः सामर्थ्येन चिकित्सा साध्या, किन्तु आरम्भे साध्यरोगाणां गमनं पृथक्। मिश्रिताः दीर्घकालिकाः च रोगाः वृद्धावस्थायाः वृद्धजनानां च सन्ति। कासः, श्वासकष्टता, क्षयः, वमनम्, स्वरभेदः, अन्ये च रोगाः प्रमादेन उत्पद्यन्ते; अतः तान् शीघ्रं जयेत्। धन्वन्तरिः उवाच—श्वासकष्टतायाः हेतूं व्याख्यास्यामि। सः कासस्य वृद्धेः वा पूर्वं दोषाणां विकृत्या जायते। अपचयात्, अतिसारात्, वमनात्, विषात्, पाण्डुरोगात्, ज्वरात्, रजः, धूमः, वातः, प्राणस्थानस्य क्षतिः, वा शीतोदकेन अपि उत्पद्यते। श्वासकष्टता पञ्चधा—लघ्वी, तमसी, भग्ना, महती, ऊर्ध्वगा। श्लेष्मणा बाधितः वातः विच्छिन्नं गच्छति, सर्वत्र संस्थितः भवति। सः वायुः श्वास-जल-अन्नवह-नाड्यः दूषयन्, उरःस्थः, अन्नपाचकश्वासकष्टतां उत्पादयति। पूर्वलक्षणानि—हृदय-पार्श्वयोः पीडा, श्वासे अनियमिता, उदरस्य फुल्लता, कपोलयोः वेदना; श्रमेण अति-भोजनं च तं वृद्धयति। दूषितः वायुः विपरीतगमनं कुर्यात्, ऊर्ध्वनाड्यः गच्छन्, श्लेष्मा निष्क्रामयति। शिरः, ग्रीवा, उरः, पार्श्वं च ग्राहयन्, कासम्, घर्घरध्वनिं, मूर्छां, अन्नास्वादनं, नासाघातं च उत्पादयति। तीव्रः, शीघ्रः श्वासकष्टता जीवनं पीडयति; तस्य वेगेन रोगी मूर्छितः भवति, किंतु श्लेष्मा निष्क्रान्ते क्षणं विश्राम्यति। शय्यायां कष्टेन श्वसन्, उपविष्टः सुखं अनुभवति; नेत्रे विस्तीर्णे, ललाटे स्वेदः, महती पीडा च। तस्य मुखं शुष्कं, पुनः पुनः श्वसन्, उष्णस्य स्पृहा, कम्पः च; शीतमेघे, शीतोदके, पूर्ववायौ, श्लेष्मणि च तं वृद्धयति। दीर्घकालिकः तमसि प्रकारः बलिनां साध्यः, किंतु ज्वर-शीत-मूर्छायुक्तस्य तु आरम्भे न शम्यति। कास-श्वासकष्टता-पीडितस्य, प्राणस्थानक्षतस्य, स्वेदः, मूर्छा, उदरफुल्लता, मूत्राशयज्वलनम्, निद्राविघ्नः च दृश्यते। तस्य दृष्टिः अधः, नेत्रे अपसन्ने, श्वेतवर्णे रक्तच्छाया, मुखं शुष्कं, असम्बद्धं वदति, वर्णहानिः, अचेतनता च। सः महतीं, गम्भीरां, दीनां श्वासध्वनिं कुर्यात्, घ्राण-नासिका-घर्षणं, वृषभवत् विक्षिप्तः, निःश्वासं निरन्तरं। ज्ञान-विवेकः नष्टः, नेत्र-मुखे भ्रमः, नेत्रे संकुच्यन्ते, मूत्र-वर्चः न निष्क्रान्ति, भाषायां भग्नता। कण्ठः पुनः पुनः शुष्कः, कर्ण-कपोल-शिरः-पीडा, दीर्घम्, ऊर्ध्वम् श्वसन्, न पुनः अधः श्वसन्। मुख-कर्णे श्लेष्मा, घ्राणे विकारः, दृष्टिः ऊर्ध्वम्, नेत्राणि विचलन्ति, सर्वत्र दृष्टिपातः। प्राणस्थानक्षते, विलपन्, वाणी निःशब्दा; अतीतलक्षणानि प्रकटन्ते, मृत्युम् अवश्यम् आनयन्ति। धन्वन्तरिः उवाच—हिच्चायाः उत्पत्तिं वर्णयिष्यामि, हे सुश्रुत। एकः कारणः, पूर्वलक्षणानि, प्रकाराः, प्रकृतिसम्बन्धः च। हिच्चा अन्नात् जायते, लघ्वी, युग्मी, महती च; गम्भीरा च, हे मरुत, अनुचित-शीघ्र-अतिभोजनात्। शुष्क-तीक्ष्ण-रूक्ष-अतिभोज्य-पानेन, वायुः लघ्वीं हिच्चां जनयति, मृदुस्वरेण, क्षुधानन्तरम्। युग्मीयं हिच्चां सायं अन्न-पानसहितम् उत्पन्नम्; श्रमेण विक्षिप्तः वातः लघ्वीं हिच्चां कुर्यात्। या कण्ठमूलात् प्रसार्यते, शनैः गच्छति, श्रमेण वृद्धयति, भोजनानन्तरं क्षिप्रं लघ्वी भवति। या दीर्घकालानन्तरम्, युग्मप्रेरणया, मुखे वर्धते, प्रत्येकवेलायां वृद्धयति। या शिरः-ग्रीवायाः कम्पं जनयति, युग्मीयं प्रकारं विज्ञायेत्, भ्रम-वमन- अतिसार-नेत्रगमनं च सह। युग्मीयं, तीव्रं हिच्चां, वृद्ध्या आगच्छन्ती, भ्रू-कपोलयोः शिथिलता, श्रवण-दर्शनस्य विकारः च। सः शरीर-वाणीं स्थगयति, स्मृति-चेतनं हरति, प्राणनाड्यः आघातं, तत्र पीडां च जनयति। यदा पृष्ठवक्रता कम्पः च, महती हिच्चा जायते; तीव्रपीडा, तीव्रध्वनि, महती शक्ति च। सः उदर-नाभेः उत्पद्यते, पूर्वोक्तवत्। गम्भीरा हिच्चा जृम्भा, मुखविस्तारणं च जनयति; गम्भीरकारणात्, सा दुःसाध्या। पूर्वयोः द्वयोः प्रकारयोः, अन्यान् त्यजेत्; तीव्रप्रकारः सर्वलक्षणानि दर्शयति, वृद्धेषु, कामिनां च विशेषतः। यः रोगेण कृशः, अल्पाहारात् कृशः, तस्य सर्वे रोगाः साध्याः, किन्तु प्रमादिनः न साध्याः। यथा हिच्चा-श्वासकष्टता मृत्युकाले स्थिते, तदा स्थिरं तिष्ठन्ति।