गरुडपुराणम्

तदा तत्र तस्य रोगस्य लक्षणानि यथाक्रमं प्रकटन्ते। सः कश्चन विकारः कुर्वन् विकृतं शब्दं, भग्नकांस्यसदृशं, हृदये पार्श्वे शिरसि च पीडां जनयति, भ्रमं च मनसः, उद्वेगं, स्वरभ्रंशं च। शुष्ककासं, तीव्रपीडां, कठोरशब्दं च सः उत्पादयति; रोमाञ्चं च, कठिनेन शुष्कश्लेष्मणा निष्कास्यते, ततः शनैः शनैः शान्तिम् आप्नोति। पित्तात् उत्पद्यते नेत्राणां पित्तरागः, मुखे तिक्तता, ज्वरः, भ्रमः, पित्तरक्तवमथुः, तृष्णा, स्वरस्य कर्कशता, धूम्राभासः, मत्तता च। दीर्घकालं कासेन, दीपवत् दृश्यते दृग्, कफात् शिरसि अल्पपीडा, हृदयं गुरु जडं च अनुभवति। कण्ठे लेपः, अल्पाग्निः, नासिकायाः स्रावः, वमथुः, स्वादभ्रंशः, रोमाञ्चः, श्लेष्मा स्थूलः स्निग्धश्च, तस्य वृद्धिः च दृश्यते। यदा कश्चिद् पुरुषः युद्धाद्यनेकक्लेशकर्येषु शक्त्यतिक्रमेण प्रवर्तते, तदा वातः पीड्यते, पित्तेन सह सञ्जातः, बलवान् भवति। तदा सः विकृतः कासं जनयति, यत्र श्लेष्मा रक्तेन मिश्रितः, पीतः, कृष्णः, शुष्कः, पिण्डितः, बहुलः, तीव्रः च भवति। सः वेदनया कण्ठात् श्लेष्माणं निष्किप्तुम् इच्छति, वक्षः फटति इव, तीक्ष्णशल्यैः विदारितमिव, शूलघातेन ताडितमिव अनुभवति। सः स्पर्शे दुःखं, तीक्ष्णपीडां, विदारणं, पीडनं च अनुभवति, सन्धीनां भङ्गः, ज्वरः, श्वासकष्टता, तृष्णा, स्वरभ्रंशः, कम्पनं च जायते। कपोतवत् कूजनं करोति, पार्श्वे पीडा, कफाद्यहेतुभिः वमथुः, बलवर्णाग्निभ्रंशः च दृश्यते। कृशे रक्तमूत्रता, श्वासकष्टता, पृष्ठकटिपीठकठिनता च, तेषां तु बलवृद्धौ एते मुख्यलक्षणानि क्षयस्य। क्षयस्थानगताः कासं जनयन्ति, ततः कफं कण्ठात् निष्किप्यते; सः दुर्गन्धिपूयसदृशः, पीतारुणमिश्रः च भवति। स्वप्नः ताडितवत्, हृदयं दह्यमानमिव, सहसा उष्णशीतकामना, अतिक्रमेण भोजनम्, शक्तिह्रासश्च जायते। तस्य मुखं स्निग्धं, शुद्धं, वृत्तं च, नेत्रे तेजस्विन्यौ, दीप्ते च दृश्येते; तदा सर्वाणि क्षयरोगलक्षणानि तस्मिन् प्रकटन्ते। एवं सः कासः क्षयसमुत्थितः दुर्बलानां शरीराणि विनाशयति; बलिनां तु क्षयभेदौ अपि, तद्वत् आघातजः, नवान्येव दृश्येते। उभौ अपि समर्थ्येन साध्यौ; साध्यरोगप्रारम्भे तयोः गतिः भिन्ना; यः मिश्रः चिरकालः च, स वृद्धजनानां जरणरोगः इति ज्ञेयः। कासः, श्वासः, क्षयः, वमथुः, स्वरभ्रंशः, अन्ये च रोगाः प्रमादात् जायन्ते; तस्मात् शीघ्रं तान् जयेत्। अथ धन्वन्तरिः उवाच—श्वासरोगस्य हेतून् वक्ष्यामि। सः कासस्य वृद्ध्याः, वा पूर्वमेव दोषवृद्धेः जायते। अजीर्णात्, अतिसारात्, वमथो विषात्, पाण्डुत्वात्, ज्वरात्, रजः, धूमः, वातः, मर्मघातः, शीतोदकात् च अपि सः उत्पद्यते। श्वासः पञ्चविधः—लघुः, तमः, भग्नः, महतः, ऊर्ध्वः इति। कफेन बाधितः वातः चञ्चलः विहरन् सर्वत्र प्रतिष्ठते। सः प्राणोदकान्नवाहीनां स्रोतसां दूषणं कृत्वा, वक्षसि स्थितः, आमाशयस्थात् श्वासरोगं उत्पादयति। पूर्वलक्षणानि—हृदये पार्श्वे च पीडा, अनियमितश्वासः, उदरशूलः, कपोलविदारणम्; श्रमात्, अतिक्रमेण भोजनात् च तस्य वृद्धिर्भवति। सः दूषितवातः प्रेरितः, स्वयम् अपि प्रेरयन्, विपरीतगत्याः मार्गान् आरुह्य श्लेष्माणं निष्किप्तुम् इच्छति। शिरः, ग्रीवा, वक्षः, पार्श्वं च गृहीत्वा, कासं, घूर्णनं, मूर्च्छां, अल्पाग्निं, नासाशोषं च जनयति। तीव्रं, शीघ्रं श्वासं सः उत्पादयति, यः प्राणान् पीडयति; तस्य वेगेन मूर्च्छितः, किञ्चित् कफं निष्किप्य, मुहूर्तमेकं विश्राम्यति। शयनदुष्करः, महाश्वासं करोति, उपविष्टः सुखं अनुभवति; तस्य नेत्रे विस्तीर्णे, ललाटे स्वेदः, महती पीडा च। मुखं शुष्कं, पुनः पुनः श्वासः, उष्णकामना, कम्पनं च; शीतमेघात्, जलात्, पूर्ववातात्, कफात् च तस्य वृद्धिर्भवति। दीर्घतमः श्वासः बलिनां साध्यः; ज्वरयुक्ते, मूर्च्छिते, शीते च तु सः प्रारम्भे न निवर्तते। कासश्वासपीडितवत्, मर्मपीडया दुःखितः, स्वेदः, मूर्च्छा, उदरशूलः, मूत्राशयदाहः, निद्राभ्रंशः च जायते। तस्य दृष्टिः अधः, नेत्रे निमग्ने, शुक्लम् अरुणरागयुक्तम्, मुखं शुष्कम्, व्यर्थप्रलापः, वर्णभ्रंशः, अचेतनता च। सः महाशब्देन, दीर्घेन, दुःखदेन श्वासं करोति, स्फुरन्, घूर्णन्, मत्तवृषवत् चञ्चलः, अविरामः। ज्ञानविवेकौ नश्यतः, नेत्रमुखे मोहः; नेत्रे संकुच्यते, मूत्रपुरीषयोः संग्रहः, वाक् भग्ना च। पुनः पुनः कण्ठशोषः, कर्ण-कपोल-शिरःपीडा च; दीर्घं, ऊर्ध्वं श्वासं निष्किप्य, न पुनः अधः आनयति। मुखकर्णयोः कफेण बाधितः, घ्राणे विकारः; ऊर्ध्वदृष्टिः, नेत्रे चञ्चले, सर्वतो विलोकयन्। मर्मभेदने सः विलपति, वाक् निःशब्दा; एतानि अप्रकटानि लक्षणानि प्रकटानि सन्ति चेत्, निश्चितं मृत्युम् आवहन्ति। अथ धन्वन्तरिः पुनरुवाच—हिक्कारोगस्य उत्पत्तिं ते कथयामि, हे सुश्रुत। हिक्कायाः एकः हेतुः, पूर्वलक्षणानि, भेदाः, प्रकृत्यनुसारश्च। हिक्काः अन्नात् जायन्ते—लघ्वी, द्वन्द्वी, महती च; गम्भीरा च, हे मारुत, अयुक्तेन शीघ्रं, अतिक्रमेण वा भुक्तेन जायते। शुष्कं, तीक्ष्णं, रूक्षं, अतिक्रमेण वा आहारपानं सेवन्ते चेत्, प्राणः सौम्यं शब्दयुक्तां लघुं हिक्कां जनयति, सा क्षुधानन्तरं भवति। या आहारपानयोः सह सन्ध्यायां जायते, सा द्वन्द्वी; यदा वातः श्रमात् विक्रियते, लघुं हिक्कां उत्पादयति। या ग्रीवामूलात् प्रसृता, शनैः गच्छन्ती, श्रमात् वर्धते, भोजनानन्तरं क्षिप्रं लघ्वी भवति।