गरुडपुराणम्

धन्वन्तरिः तदा चिकित्सायाः गूढतत्त्वानि शिष्येभ्यः प्रकाशयन् एवम् अवदत्। यदा पित्तस्य बलं लघु भवति, तदा वमनं न श्रेष्ठं भवति; यत्र तु बलसम्पन्नः रोगी, पित्तं च प्रशान्तम् अस्ति, तत्र वमनं युक्तमिति निगद्यते। तस्मिन्नपि अवस्थायाम् कषायद्रव्याणि हितानि, केवलं मधुराणि च। यदि कफवातौ स्यूः, तर्हि स रोगः दुर्लभोपचारः स्यात्, तस्य च नाम तदनुसारमेव। यदा तु रोगः असह्यः, विपरीतगामित्वेन च स्थितः, औषधं च निष्फलं भवति, तदा शोधनं न साध्यते। रक्तपित्तविकारेषु तु विपरीतगमनं शोधनं विहितम्; तत्रापि शमनं शोधनं च यथाशक्ति चेष्टव्यम्। दोषाः यदा मिश्रिताः भवन्ति, सर्वथापि निष्कासनं हितम्; शेषदोषः तत्र शिवबाणवत् घातकरूपेण गण्यते। तत्रोपद्रवाः अपि विकृतिं जनयन्ति, तेषां परिणामाः तदनुसारमेव निश्चिताः। अथ धन्वन्तरिः पुनः अवदत्— शीघ्रगामी यः कासः, स इदानीं वर्ण्यते। पञ्च प्रकाराः तस्य— वातजः, पित्तजः, कफजः, अभिघातजः, क्षयसम्भूतश्च। ये सर्वे क्षयसम्बद्धाः, ते यदि उपेक्ष्यन्ते, क्रमशः बलवन्तः भवन्ति; तेषां लक्षणानि— कण्ठे कण्डूः, स्वादहानिः च। तत्र कर्णमुखकण्ठानां शुष्कता जायते, अधोगतवातेन; स यदा ऊर्ध्वं गच्छति, कण्ठे सञ्चीयते। स च शिरां स्रवणानि पूरयित्वा, अङ्गानि उत्थापयति; क्षेपणवत्, नेत्रेषु वेदना, स्वरस्य कष्टता, पार्श्वे च दब्धिः। कुटिलध्वनिना सः प्रकटते, भग्नकांस्यनिनादवत्; हृदि, पार्श्वे, शिरसि च पीडा, मूर्च्छा, चञ्चलता, स्वरहानिः च। शुष्ककासः, तीव्रा वेदना, कठोरध्वनिः, रोमाञ्चः, कठिनेन शुष्ककफनिष्क्रान्तिः, ततः क्षयः। पित्तात् तु नेत्रपीतता, मुखे तिक्तता, ज्वरः, भ्रमः, पित्तरक्तवमनम्, तृष्णा, स्वरस्य कष्टता, धूमवद्भावः, मदश्च। दीर्घकाले कासः सन्, दृश्यते दीपवत् इव प्रकाशः; कफेन तु मन्दशिरोवेदना, हृदयस्य गुरुत्वं, मन्दता। कण्ठे लेपः, अल्पान्नाभिलाषः, नासारोगः, वमनं, स्वादहानिः, रोमाञ्चः, स्थूलकफः, स्निग्धः च, तस्य च वृद्धिः। यदा पुरुषः युद्धादिषु विविधक्लेशेषु प्रवृत्तः, शक्तिमतीं क्रियाम् अतिक्रामति, तदा वायुः पित्तेन सह दूष्यते, बलवान् च भवति। स च कफरक्तयुक्तं कासं जनयति— पीतं, कृष्णं, शुष्कं, पिण्डीकृतं, बहु, कोपितं च। कण्ठात् सः वेदनया कफं निष्कासयति, वक्षः फटति इव, तीक्ष्णशल्यैः विद्धवत्, शूलवद्धन्यते च। स्पर्शे पीडा, विदारणपीडा, पीडनं, सन्धिविभङ्गः, ज्वरः, श्वासकष्टता, तृष्णा, स्वरस्य कष्टता, कम्पनं च। कपोतवत् कूजनं, पार्श्वे वेदना, कफाद्युपप्लवात् वमनं, बलवर्णदीपनाशः। कृशे रक्तमेव मूत्रे दृश्यते, श्वासकष्टता, पृष्ठकटिस्थैर्यम्; अतिवृद्धे तु एतानि मुख्यलक्षणानि क्षयस्य। क्षयस्थानम् उपगम्य, कासं जनयन्ति, ततः कफं निष्क्रान्तम्, दुर्गन्धिपूयवत्, पीतलोहितयुतम्। निद्रायाम् आपाततः ताड्यते इव, हृदयं दह्यते इव; सहसा उष्णशीतकामना, अतीभोजनं, बलहानिः। मुखं स्निग्धं, प्रकाशं, वक्रं, नेत्रे दीप्तमानौ; तदा सर्वलक्षणानि क्षयस्य तस्मिन्प्रकटन्ते। एवं क्षयसम्भूतः कासः दुर्बलानां शरीराणि नाशयति; बलेषु तु क्षयाभिघातौ नवौ, तत्र तयोः नवानां रूपाणि। तयोः शक्त्या साध्यत्वं, रोगस्य आरम्भे पृथङ्गतिः; मिश्रिताः च दीर्घकालिकाः च वृद्धजनानां लक्षणानि। कासः, श्वासः, क्षयः, वमः, स्वरभेदः, अन्ये च व्याधयः प्रमादात् जायन्ते; तस्मात् शीघ्रमेव तान् जयेत्। पुनः धन्वन्तरिः अवदत्— अधुना श्वासस्य हेतून् प्रवक्ष्यामि। कासवृद्धेः, पूर्वदोषवृद्धेः वा, श्वासः जायते। अजीर्णात्, अतिसारात्, वमनेन, विषेण, पाण्डुना, ज्वरेण, रजसा, धूमेन, वायुनाऽपि, मर्माभिघातेन, शीतोदकेन वा। पञ्च प्रकाराः— क्षुद्रः, तमकः, छिन्नः, महाश्वासः, ऊर्ध्वश्वासः च। वातः कफेन रुद्धः, विचित्रगतिर्भवति, सर्वत्र स्थापितः। स श्वासनलानि, अम्बुनलानि, अन्ननलानि च दूषयन्, वायुः कुपितः, उरसि निवसन्, आमाशयसम्भूतं श्वासं जनयति। आदौ हृदि, पार्श्वयोः पीडा, अनियमितः श्वासः, उदरवृद्धिः, कपोलविदारणम्; श्रमेण, अतिभोजनात् च वृद्धिः। स एव दूषितवायुः, प्रेरयन् प्रेरितः, विपरीतगामी भूत्वा, ऊर्ध्वनलानि गत्वा, कफं निष्कासयति। शिरः, ग्रीवा, उरः, पार्श्वानि गृह्णाति, कासं, घूर्णनं, मूर्च्छां, अरुचिं, घोरनासारोगं जनयति। तीव्रं, शीघ्रं श्वासं जनयति, प्राणान् पीडयति; तस्य बलात् मूर्च्छति, कफनिष्क्रान्त्यनन्तरम् अल्पं सुखं लभते। शयानः कष्टेन श्वसिति, उपविष्टः सुखं अनुभवति; विस्तीर्णनेत्रः, ललाटे स्वेदः, महता पीडितः। मुखं शुष्कम्, पुनः पुनः श्वसति, उष्णकामः, कम्पमानः; शीतमेघैः, अम्बुना, पूर्ववायुनाऽपि, कफेण च तस्य वृद्धिः। दीर्घकालिकः तमकः बलिनि साध्यः; ज्वरयुक्ते, मूर्च्छायुक्ते, शीतयुक्ते तु आरम्भे न प्रशाम्यति। कासश्वासाभ्यां पीडितः, मर्माभिघातात् वेदनां, स्वेदं, मूर्च्छां, उदरवृद्धिं, मूत्रे दाहं, निद्राविघातं च अनुभवति। दृष्टिः अधः, नेत्रे निमग्ने, श्वेता रक्ताभासः, मुखं शुष्कम्, व्याकुलवाक्, वर्णहानिः, मूर्च्छा च। एवं धन्वन्तरिना व्याधीनां स्वरूपं, हेतवः, लक्षणानि च क्रमशः उपदिष्टानि, यानि चिकित्सायाः मार्गदर्शकम् इव सन्ति।