गरुडपुराणम्

धन्वन्तरिः महर्षिः शिष्येभ्यः आयुर्वेदस्य गूढानि रहस्यानि सम्यक् उवाच। सः कथयति—यदा जनः कोद्रव, उद्दालकाद्यन्नानि पुनःपुनः भक्षयति, तथा च पित्तवर्धकद्रव्याणां अत्यधिकसेवनात् पित्तम् अधिकं प्रकोपं याति, तद् द्रवस्वरूपं प्राप्य रक्तं च विक्रियते। यदा पित्तरक्ते मिलित्वा समानरूपत्वं प्राप्नुतः, तदा तौ शरीरं व्याप्नुतः; तयोः मिश्रणात्, दंशादपि, पित्तरक्तविकारः उत्पद्यते। यदा रक्तं पित्तस्य गन्धवर्णं दर्शयति, तदा तद् पित्तरक्तं इति निर्दिश्यते; तद् रक्तस्थानात्, प्लीहात्, यकृतः च उत्पद्यते। तत्र शिरःगुरुत्वं, स्वादहानिः, शीतकामना, धूम्रं वा अम्लं वा उच्छ्वासः, वमनम्, अन्नद्वेषः, कासः, श्वासकष्टम्, भ्रमः, श्रान्तिः च भवन्ति। रक्तं स्वस्थं न भवति, मुखस्य गन्धः मत्स्यवत्, ज्वराभावे अपि नेत्रादिषु रक्तता, पीतता, हरिता च दृश्यते। यः व्यक्ति नीलरक्तपीतवर्णं विवेक्तुं न शक्नोति, तस्य स्वप्ने उन्मादः, अधर्मः च प्रकट्यते। रक्तपित्तम् उपरि नासिका, नेत्र, कर्ण, मुखात् निष्क्रमति; अधः जननाङ्ग, गुदात्; तथा रोमकूपात् अपि निर्गच्छति—एतेषु सर्वेषु मार्गेषु पित्तरक्तस्य प्रकोपः दृश्यते। कफेन सह रक्तपित्तं यदा भवति, तदा विरेचनं साध्यं; पित्तशान्तये बहुधा औषधानि निर्दिष्टानि, किन्तु विरेचनं श्रेष्ठम्। यत्र कफः अपि उपस्थितः, तत्र शोधनं हितम्; कफविकारशोधनाय कषायमधुररसाः उपयुक्ताः। तानि द्रव्याणि यानि स्वभावतः कटु, तिक्त, कषायानि कफनाशकानि, तानि अधोगतं दीर्घकालिकं च रोगं वमनैः शुद्ध्यन्ति। यदा पित्तं दुर्बलं, तदा वमनं न श्रेष्ठम्; यत्र बलं अस्ति, शान्तपित्ते च, तत्र वमनं उचितम्। कषायद्रव्याणि, केवलं मधुराणि च, तस्य हितानि; यदा कफवातौ संमिश्रौ, तदा तद् असाध्यं, तस्य नाम तदनुसारम्। यदा असह्यं, विपरीतम्, औषधं निष्फलं च, तदा विपरीतशोधनं न सम्भवति। पित्तरक्तविकारे विपरीतशोधनं विहितम्; तत्र शमनं शोधनं च अन्वेष्टव्यम्। दोषाः संमिश्राः यदा भवन्ति, तदा सर्वथा निष्कासनं हितम्; तत्र शेषदोषः शिवस्य शूलवत् गण्यते। संक्लिष्टाः विकाराः विकृतिं जनयन्ति, तेषां फलानि एवमवस्थितानि। ततः धन्वन्तरिः पुनः वदति—कासः शीघ्रं प्रवर्तते, तस्य वर्णनं करिष्यामि; पञ्चधा कासः—वातजः, पित्तजः, कफजः, क्षतजः, क्षयजः। क्षयसम्बद्धाः सर्वे, यदा उपेक्ष्यन्ते, बलवत्तरः भवन्ति; तत्र कण्ठे कण्डूः, स्वादहानिः च लक्ष्यम्। कर्ण, मुख, कण्ठस्य शुष्कता तत्र, अधोगतवायोः कारणात्; यदा वायुः उपरिगच्छति, कण्ठं गच्छति, तत्र सञ्चयः। सः नाड्यः शिराः च पूरयित्वा, अङ्गानि उद्धरेत्; क्षिप्तवत्, नेत्रे पीडा, कण्ठे काकवर्णः, पार्श्वे दब्धता च जनयति। कासः कुटिलशब्देन, भग्नकांस्यवत् उत्पद्यते; हृदि, पार्श्वे, शिरसि पीडा, मोहः, क्षोभः, स्वरहानिः च। शुष्ककासः, तीव्रपीडा, कठोरशब्दः; रोमाञ्चः, शुष्ककफस्य कष्टेन निष्कासनं, ततः क्षयः। पित्तात् नेत्रस्य पीतता, मुखे तिक्तता, ज्वरः, भ्रमः, पित्तरक्तवमनम्, तृष्णा, स्वरहानिः, धूम्रभावः, मदः च। कासः दीर्घकालिकः यदा भवति, दृष्टिः दीपवत् भवति; कफात् शिरःपीडा अल्पा, हृदयम् भारी, स्तब्धम् च। कण्ठे लेपः, स्वादहानिः, नासार्जः, वमनम्, स्वादरहितता; रोमाञ्चः, गाढम्स्निग्धकफः, तस्य वृद्धिः। युद्धादि विविधक्लेशेषु, शक्त्यतिक्रमणेन, वायुः पित्तेन सह प्रकोपं याति, बलवत्तरः भवति। तदा कासः कफेन रक्तमिश्रितः, पीतः, कृष्णः, शुष्कः, स्फुटितः, बहुलः, प्रकोपितः च। सः कण्ठात् कष्टेन निष्क्रमति, उरः विदारितं इव, तीक्ष्णसूचिभिः वेधितम्, शूलघातवत्। स्पर्शे पीडा, वेधनपीडा, विदारणं, अभितापः, सन्धिविभङ्गः, ज्वरः, श्वासकष्टम्, तृष्णा, स्वरहानिः, कम्पः च। कपोतवत् कूजनं, पार्श्वे पीडा, कफाद्यकारणात् वमनम्, बल, वर्ण, पाचनम् च ह्रासः। क्षयिणां मूत्रे रक्ता, श्वासकष्टम्, पृष्ठकटिस्थैर्यं; प्रकोपे एते क्षयस्य मुख्यलक्षणानि। क्षयस्यानि स्थाने कासः, ततः कफः, तदनन्तरं निष्क्रमति; सः दुर्गन्धयुक्तप्यः सदृशः, पीतरक्तमिश्रः च। सः ताडितवत् निद्रां प्राप्नोति, हृदयम् दह्यमानम् इव; सहसा उष्णशीतकामना, अतीव भोजनम्, बलहानिः च। मुखम् स्निग्धम्, विशदं, वक्रम्, नेत्रे दीप्तिमत्, तेजस्वी; ततः सर्वे क्षयरोगलक्षणानि तस्मिन् प्रकट्यन्ते। एवं कासः क्षयात् उत्पन्नः दुर्बलानां शरीराणि विनाशयति; बलिनां तु क्षयक्षतजौ रूपे नवीनौ सन्ति। तौ शक्त्या साध्यौ, किन्तु साध्यरोगस्य आरम्भे तयोः प्रवृत्तिः पृथक्; मिश्रदीर्घकालिकाः वृद्धानां, वृद्धावस्थायाः च। कासः, श्वासकष्टम्, क्षयः, वमनम्, स्वरहानिः, अन्ये रोगाः उपेक्षया उत्पद्यन्ते; अतः शीघ्रं विजेतव्यानि। धन्वन्तरिः पुनः वदति—श्वासकष्टस्य कारणानि वर्णयिष्यामि; कासवृद्धिः, पूर्वं दोषप्रकोपः च तस्य कारणम्। अपचयात्, अतिसारात्, वमनात्, विषात्, पाण्डुरोगात्, ज्वरात्, धूलितः, धूमात्, वातात्, प्राणस्थानद्वेषात्, शीतजलात् च उत्पद्यते। श्वासः पञ्चधा—लघु, तमसः, भग्नः, महतः, ऊर्ध्वः; वायुः कफेन बाधितः, विचित्रं संचरति, सर्वत्र स्थिरः भवति। एवं धन्वन्तरिः आयुर्वेदस्य गूढज्ञानं, विविधरोगाणां कारणलक्षणोपायान्, शिष्येभ्यः स्नेहपूर्वकं सप्रेमं प्रकटयति।