गरुडपुराणम्

शृणुत, भगवतः धन्वन्तरिणा सम्यगुक्तं ज्वरकासादीनां लक्षणहेतुपरम्परां विमृश्य कथयामि। सदा शीतकाले कृच्छ्रात् प्रवर्तते मन्दः ज्वरः, सः शुष्कः, अङ्गानि स्थिरीकृत्य कफप्रधानः, अङ्गबलं क्षपयति। यत्र मधुमेहे हरिद्रावर्णः हरिद्रानिभः चोपलिप्तः ज्वरः दृश्यते, सः ‘हरिद्रक’ इति कथ्यते, स च घातकः। यदि कफवातौ साकं शरीरस्थौ, पित्तं तु न्यूनं, तदा स ज्वरः दिवा तीव्रः, रात्रौ मन्दः भवति। सूर्येण बलं हृतं, श्रमेण च क्षीणं यदा भवति, तदा रात्रेः पूर्वभागे वातज्वरः नूनं जायते। यदा आत्मा जठरे स्थितः, कफपित्ते चाधः संस्थिते, तदा शरीरस्य अर्धं शीतलम्, अर्धं तु उष्णम्। यदि पित्तं शरीरमध्यस्थं, कफः तु पार्श्वेषु, तदा शरीरं तु उष्णं, हस्तपादौ तु शीतलौ। यः दोषः रसेषु, रक्ते, मांसे, वसासु, तथा अस्थिमज्जासु व्याप्नोति, तत्र तत्र पीडिते शरीरस्य कान्तिः नश्यति। तदा सः मूर्च्छितः भवति, विग्रहणवेगेन पीडितः, क्रुद्ध इव च पश्यति, सदा दुर्गन्धि, उष्णं, वेगेन मलं विसृजति। यदा शरीरं लघु, श्रममोहतापरहितं, जठराग्निः मुखे, इन्द्रियाणि सम्यग्वर्तन्ते, न च वेदना, स्वेदः, कासः, स्वाभाविकः चित्तयोगः, अन्ने इच्छाः, शिरसि कण्डूः—एतानि ज्वराभावस्य लक्षणानि। अथ धन्वन्तरिः प्रोक्तवान्—रक्तपित्तदोषस्य हेतून् प्रवक्ष्यामि। अतीव उष्ण, तिक्त, कटु, आम्ल, लवण, दाहजनक द्रव्यभक्षणात्, कोद्रव, उद्दालकादि भोज्यसेवनात्, पित्तवर्धनद्रव्यप्रयोगात् पित्तं द्रविभूतं, रक्तं च विकृतं भवति। एते दोषाः समरूप्यं लब्ध्वा सर्वत्र व्याप्यन्ते; रक्तपित्तदोषः तेषां संयोगात्, दंशात् अपि जायते। यदा रक्तस्य गन्धवर्णं च पित्तसदृशं, तदा तद्वद् विज्ञेयम्, रक्तस्थानात्, प्लीह्नः, यकृतः च उत्पद्यते। तत्र शिरोगौरवम्, स्वादहरणम्, शीतकामना, धूम्रं वा आम्लं डकारः, छर्दिः, अन्नद्वेषः, कासः, श्वासः, भ्रमः, श्रमः च स्यात्। रक्तं न स्वस्थं, मुखे मच्छगन्धिः, ज्वराभावे अपि नेत्रादिषु रक्त, पीत, हरितवर्णः दृश्यते। नीलरक्तपीतानां भेदो न ज्ञायते, स्वप्ने मूढता, अधर्मः च दृश्यते। ऊर्ध्वं नासिका, नेत्र, कर्ण, मुखात्, अधः गुदेन्द्रियात्, रोमकूपात् च रक्तं निर्गच्छति, दोषवृद्धौ एतानि मार्गाः। कफसंयुक्ते शोधनं साध्यं; पित्ते बहूनि औषधानि उक्तानि, तत्र शोधनं श्रेष्ठम्। यत्र कफः अपि स्यात्, तत्र शोधनेन हितम्; कषायमधुरद्रव्याणि कफशुद्धये युक्तानि। यानि द्रव्याणि स्वभावतः कटु, तिक्त, कषायानि, कफं शमयन्ति, तानि अधोगामिनां दीर्घरोगिणां वमनप्रयोगे हितानि। मन्दबले पित्ते वमनं न श्रेष्ठं, यत्र बलयुक्तं, शान्तपित्ते च, तत्र युक्तम्। कषायद्रव्याणि तस्य हितानि, केवलं मधुराणि च; कफवातसंयुक्ते तु असाध्यं, तदनुरूपं नाम। यदा अतीव असह्यं, विपरीतगं, औषधैः अकार्यं, तदा शोधनेन न शक्यते। विपरीतगं शोधनेन शोधनीयम्, तत्र शमनं शोधनेन च योज्यते। दोषसम्भवे सर्वथा निष्कासनं हितम्; तत्र शेषदोषः शिवबाणवत् अभिहितः। संसर्गे विकाराः विकृतिं जनयन्ति, तेषां फलानि एवं निश्चितानि। पुनः धन्वन्तरिः कासस्य वर्णनं आरभते—कासः शीघ्रं प्रवर्तते, पञ्चधा सः ज्ञेयः—वातजः, पित्तजः, कफजः, अभिघातजः, क्षयजश्च। यः क्षयसम्बद्धः कासः, तं यः उपेक्षते, स बलवत्तरः भवति; तत्र कण्ठे कण्डूः, स्वादहरणं च दृश्यते। कर्ण, मुख, कण्ठयोः शुष्कता, अधोगामिना वायुनाऽभिहिता; ऊर्ध्वगमने तु कण्ठे संचितः। सिराः स्रोतांसि पूरयन्, अङ्गानि उत्तोल्य, क्षिपन् इव, नेत्रे पीडयति, स्वरं कर्कशं करोति, पार्श्वे आघातं जनयति। कूटशब्देन, भग्नकांस्यवत्, हृदयं, पार्श्वम्, शिरः, भ्रमं, ग्लानिं, स्वरहरणं च जनयति। शुष्ककासः, तीव्रपीडा, कठोरशब्दः, रोमाञ्चः, शुष्ककफस्य कठिनं निष्क्रमणम्, ततो लघुत्वम्। पित्तात् नेत्रपीतता, मुखे तिक्तता, ज्वरः, भ्रमः, पित्तरक्तवमनं, तृष्णा, स्वरभेदः, धूम्रता, मदः च जायते। दीर्घकाले कासे, दृष्टिः दीप्तिमती इव दृश्यते; कफजकासे शिरः अल्पपीडितम्, हृदयं गुरु जडं च। कण्ठे लेपः, अन्नद्वेषः, नासार्जः, वमनं, स्वादाभावः, रोमाञ्चः, स्थूलं स्निग्धं कफं, तस्य वृद्धिः च। यदा युध्याद्यतिरिक्तकर्मणि, शक्त्यतिक्रमेण, वातः पित्तेन सह पीडितः, सः बलवान् भवति। तदा कासः कफरक्तयुक्तः, पीतः, कृष्णः, शुष्कः, स्रावयुक्तः, बहुः, तीव्रः च। सः कण्ठात् वेदनया कफं निष्कासयति, उरः विदीर्णवत्, तीक्ष्णैः शल्यैः विद्धमिव, शूलघातवत्। स्पर्शे पीडा, विदारणम्, विदारणपीडा, संधिभङ्गः, ज्वरः, श्वासः, तृष्णा, स्वरभेदः, कम्पः च। कपोतवत् कूजनम्, पार्श्वे पीडा, कफाद्युपद्रवेण वमनम्, बलवर्णाग्निहानिः च स्यात्। एवं भगवता धन्वन्तरिणा दोषज्वरकासादीनां लक्षणहेतुप्रभावाः, तेषां च शमोपायाः, भक्त्या प्रतिपादिताः।