बीजं यथा भूमौ निवेशितं सलिलेन सिक्तं न कालस्य प्रतीक्षां करोति, ततः शीघ्रमेव अंकुराय प्रवर्तते, तद्वद् विकारबीजमपि त्वरया स्वकर्म प्राप्नोति। विषं यथा शरीरमध्यं प्रविश्य वेगेन तस्य प्रभावं दर्शयति, एवं विकारः च विषं च कालेन संप्रयुक्तौ उद्विग्नतां यान्ति। एवं ज्वराः उत्पद्यन्ते, अनियमिताः चिरस्थायिनश्च, ते च शरीरं कम्पयन्ति, गुरुतां शोकं च जनयन्ति, अङ्गनिपातं प्रसारणं च कुर्वन्ति। सर्वेषु ज्वरेषु अल्पाहारता, छर्दिः, श्वासकष्टं च जायते; रक्तनिषेचनं, तृष्णा, शुष्कता, दाहः, तथा क्लेशेन यत्नः दृश्यते। रक्तसंयोगे दाहः, रक्तिमा, मोहः, प्रलापः, तथा बकबकः जायते; तृष्णा, श्रमः, वर्णपरिवर्तनं, अन्तर्दाहः, भ्रमः, अन्धकारः च दृश्यते। मांसवसासंयुक्ते दुर्गन्धता, अङ्गकम्पनं, स्वेदः, अतितृष्णा, छर्दिः, दुर्गन्धता, अथवा सहिष्णुता। भ्रमः, श्रमः, अल्पाहारता, अस्थिपीडा, अस्थिभेदनं च; विकारस्य प्रवर्तनं, जागरणं, श्वासकष्टं, कम्पनं, क्रन्दनं च दृश्यते। मज्जास्थाने अन्तरदाहः, बाह्ये शीतलता, श्वासकम्पनं, हिच्की च; दृष्टेरन्धकारः, मर्मच्छेदः, लिङ्गगौरवम्। शुक्रे विकारप्राप्ते मृत्युरेव जायते; शुक्रसंयुक्ते मृत्युः, ततोऽन्ये पंच विकाराः क्रमशः दुष्टतराः स्युः। कफसंयुक्ते अङ्गेषु लेपवत् गुरुत्वं, मन्दज्वरे शीतलेन वेष्टनवत् भ्रमः। मन्दज्वरः सदा शुष्कः, शीतलेन क्लेशेन गच्छति; अङ्गानि कफप्रधानानि, स्थिराणि च, बलहीनानि च भवन्ति। मधुमेहे हरिद्रवर्णः, हरिद्रकसंज्ञितः ज्वरः, स प्राणघातकः कथ्यते। यत्र कफवातौ समन्वितौ, पित्तं च हीनं देहे, तत्र ज्वरः दिवा तीक्ष्णः, रात्रौ मन्दः जायते। शरीरबलं सूर्याय दत्तं, श्रमेण क्षीणं चेत्, वातज्वरः रात्र्यादौ निश्चितं जायते। आत्मा यदा जठरे स्थितः, कफपित्ते च अधः, तदा शरीरस्य अर्धं शीतलं, अर्धं तु उष्णं भवति। पित्तं यदा शरीरमध्यं, कफः चाङ्गुलिषु, तदा शरीरं तु उष्णं, हस्तपादौ शीतलौ भवन्ति। यद् रसेषु, रक्ते, मांसवसासु, अथ च अस्थिमज्जायां स्थितं विकारं, तत्र तत्र पीडिते शरीरं कान्तिं ह्रसति। मूर्च्छितः भवति, विघूर्णनकाङ्क्षया पीडितः, क्रुद्धवत् निरीक्षते; सदा दुर्गन्धि, उष्णं, बलात् मलं निष्क्रामयति। शरीरं लघु, श्रमवर्जितं, मोहरहितं, दाहवर्जितं; जठराग्निः मुखे, इन्द्रियाणि सम्यक् प्रवर्तन्ते, नास्ति वेदना; स्वेदः, कासः, स्वभावे मनः, अन्नेच्छा, शिरःकण्डू — एतानि ज्वराभावस्य लक्षणानि। धन्वन्तरिः उवाच — अधुना रक्तपित्तविकारस्य हेतूं व्याख्यास्यामि। अति-उष्ण, तिक्त, कटु, अम्ल, लवण, दाहजनक पदार्थानां सेवनात्, कोद्रव, उद्दालकादीनां पुनःपुनः भक्षणात्, पित्तवर्धकद्रव्याणां अतिक्रिया च, पित्तं तिक्तं स्रावि जायते, रक्तं च विक्रियते। एते समदर्शनेन संयोगं प्राप्त्वा सर्वशरीरं व्याप्नुवन्ति; तयोः संयोगात् रक्तपित्तविकारः जायते, अपि च दंशादेव। रक्तं यदा पित्तवद् गन्धवर्णयुक्तं दृश्यते, तदा तस्मादेव उत्पन्नं विज्ञेयम्; रक्तस्थानेभ्यः, प्लीह्नः, यकृतश्च तदुत्पद्यते। शिरःगौरवम्, स्वादहानिः, शीतकामना, धूम्रं वा आम्लं डकारः, छर्दिः, अन्नद्वेषः, कासः, श्वासक्लेशः, भ्रमः, श्रमः च दृश्यन्ते। रक्तं न स्वस्थं, मुखे मीनगन्धः, ज्वराभावे अपि नेत्रादिषु रक्त, पीत, हरितवर्णः दृश्यते। नील, रक्त, पीतवर्णानां विवेकः न शक्यः; स्वप्ने च उन्मादः, अधर्मः च दृश्यते। ऊर्ध्वतः नासा, नेत्र, कर्ण, मुखेभ्यः, अधस्तात् लिङ्ग, गुदात्, केशकूपेभ्यश्च, विकृतं रक्तं निष्क्रामति। कफसंयुक्ते विरेचनं साधनं; बहूनि औषधानि पित्ते निर्दिष्टानि, विरेचनं तु श्रेष्ठम्। यत्र कफः अपि, तत्र शोधनं हितम्; कषायमधुररसाः कफशोधनाय युक्ताः। स्वभावतः कटु, तिक्त, कषायद्रव्याणि कफापहाः, अधोगतचिरविकाराणां वमनं साधनम्। दुर्बले पित्ते वमनं न युक्तम्; यत्र बलं, शान्तपित्ते च, तदा वमनं उचितम्। कषायद्रव्यं तस्य हितम्, केवलं च मधुरम्; कफवातसंयुक्ते अनारोग्यं, तदनुसारं नाम्ना निर्दिष्टम्। असह्ये विपरीते च, औषधविपर्यये च, न शोधनं शक्यं; विपरीते शोधनं न prescribed। रक्तपित्ते विपरीते शोधनं निर्दिष्टम्; तत्र शमनं शोधनं च साधनीयम्। दोषसंयोगे सर्वतः निष्कासनं हितम्; तत्र शेषदोषः शूलवत् शिवस्य इव मन्यते। संकरदोषे विकृतिरेव जायते, तस्य फलानि एवमवस्थितानि। धन्वन्तरिरुवाच — शीघ्रं प्रवर्तते कासः, तस्य वर्णनं करिष्यामि; पञ्चधा कासः — वातजः, पित्तजः, कफजः, अभिघातजः, क्षयजश्च। क्षयसंयुक्ताः सर्वे कासाः उपेक्षायां दृढतराः भवन्ति; तेषां लक्षणानि कण्ठे कण्डू, स्वादहानिः च। कर्ण, मुख, कण्ठस्य शुष्कता वातप्रेरिता; ऊर्ध्वगते तु कण्ठे संचितः स्यात्। स्रावयन् स्रोतोमांसानि, अङ्गानि उच्चालयति; नेत्रदुःखम्, कण्ठस्वरस्य कष्टं, पार्श्वे च पीडनं जनयति। एवं शास्त्रविहितं विकाराणां प्रवृत्तिं, लक्षणानि, हेतूंश्च धन्वन्तरिरुक्तवान्, यथा रोगिणः तेषां विवेकं कृत्वा हितोपायान् युञ्जीरन्।