गरुडपुराणम्

शृणुत धर्मज्ञाः, यथाऽत्र ग्रन्थे विषदं ज्वराणां प्रवृत्तिं तदुपद्रवान् च, धन्वन्तरिप्रणीतं विज्ञानं प्रवदामि। शिरसि पित्तवातयोः संयोगात् ग्राह्यः ज्वरः समुत्पद्यते, त्रिकप्रदेशे कफपित्ताभ्यां च, पृष्ठे तु वातकफयोः संयोगात्, एकाहानन्तरं स ज्वरः प्रादुर्भवति। चतुर्थो ज्वरः मलमेदोमज्जास्थिषु स्थितः, अपरश्च केवलं मज्जास्थिष्वेव व्याप्य प्रभावं दर्शयति। कफद्वयं पादाङ्गुलिषु, आदौ शिरोगतेन वायुणा जायते; यदा स मज्जास्थिषु गच्छति, तदा स चतुर्थप्रकारस्य विपरीतः स्यात्। त्रिविधः स ज्वरः त्र्यहं बाधते, एकाहं तु विमुञ्चति; दोषबलात्, अन्यकर्मणां च कारणात्। यत्र ज्वरेषु प्रत्यवायाभावः, सप्तरात्रं तेनोपवासः; स ज्वरः मनसि च, कर्मसु च, तस्मिन्नपि काले अन्यथा च व्याप्नोति। गात्रेषु गूढवृत्त्या, संयोगोत्थानात्, समवृद्धिदोषात्, स चतुर्थो ज्वरः सुदुष्टोपचार्यः सञ्जायते। सूक्ष्मत्वात्, सूक्ष्मेषु ज्वरेषु, दूरतरेषु च, दोषः रक्तादिपथे शनैः शनैः दीर्घकालं सञ्चरति। स शरीरं व्याप्य, किंचिदपि न त्यजति, दाहादिकं जनयति; यदा प्रयासेन क्रमः विकलितः, तदा दाहयुक्तः ज्वरः दृश्यते। विषमः स ज्वरः, कठिनारम्भः, रात्रौ प्रवर्तते; प्रत्येकः चरणः शनैः क्षीणतरश्च भवति, यथायोग्यं तु। कालक्रमेण स तदनुकूलं रसगुणादिकं प्राप्नोति; विकारः प्रेरितः स तीव्रं दहति, कदाचित् दीर्घविलम्बेन। यथा बीजं भूमौ निवेश्य जलसिक्तं, न कालं प्रतीक्षते अंकुराय; तथैव विकारबीजं प्रवर्तते। विषमिव, प्रेरितं शरीरं बलवत्तरं करोति; तथैव विकारः कालबलसमन्वितः क्षुभ्यति। एवं ज्वराः उत्पद्यन्ते, विषमाः, दीर्घकालिकाश्च, कम्पं, गुरुत्वं, विषादं, गात्रविघातं, प्रसारणं च जनयन्ति। सर्वेषु ज्वरेषु, अल्परुचिः, छर्दिः, श्वासकष्टं च दृश्यते; रक्तवमथु, तृष्णा, शुष्कता, दाहः, दुःखेन चेष्टा च। दाहः, रक्तिमा, मूर्च्छा, प्रलापः, विवक्षणा रक्तदुष्टेषु; तृष्णा, क्लान्तिः, वर्णविपर्ययः, अन्तरदाहः, भ्रमः, अन्धकारः च। दुर्गन्धः, गात्रच्छेदः, मांसमेदोदुष्टौ; स्वेदः, अतितृष्णा, वमनं, दुर्गन्धः वा सहिष्णुता। प्रलापः, क्लान्तिः, अल्परुचिः, अस्थिषु वेदना, अस्थिभेदः; विकारप्रबोधनं, जागरणं, श्वासकष्टं, कम्पः, करुणनादः च। अन्तरदाहः, वाह्यशीतलता, श्वासकम्पः, हिक्का मज्जास्थिषु; दृष्ट्यन्धता, मर्मच्छेदः, गुप्तयोः स्थैर्यं च। यदा विकारः शुक्रं गच्छति, तदा शुक्रदुष्टेषु मृत्युः जायते; तदनन्तरं पञ्च ज्वरा विपरीतेन क्रमशः दुष्टोपचार्याः। कफेनाङ्गेषु लिप्तमिव गुरुत्वं; मृदुज्वरे शीतलता, आच्छादनवद्भावः, प्रलापः च। मृदुज्वरः सदा शुष्कः, शीतकाले कठिनं गच्छति; गात्राणि स्थूलानि, कफप्रधानानि, गात्रदौर्बल्यं च। हरिद्राभवर्णः, मधुमेहे हरिद्रकसंज्ञकः, स ज्वरः घातकः स्मृतः। यत्र कफवातौ सन्निहितौ, पित्तं तु हीनं शरीरगतम्, स ज्वरः दिवा तीव्रः, रात्रौ मन्दः जायते। यदा शरीरबलं सूर्ये दत्तं, प्रयासेन क्षीणं, तदा वातज्वरः नक्तं पूर्वभागे निश्चितं जायते। यदा आत्मा आमाशये, कफपित्ते अधस्तात्, तदा शरीरार्धं शीतलं, अन्यार्धं तु उष्णं भवति। यदा पित्तं शरीरस्थं, कफः पादादिषु स्थितः, तदा शरीरं तु उष्णं, हस्तपादौ शीतलौ। यत् रसेषु, रक्ते, मांसमेदसि, अथवा अस्थिमज्जयोः स्थितं, तत्र तत्र विकारेण शरीरतेजः नश्यति। स चेत् मूर्छितः, विगतवृत्त्युत्साहः, क्रुद्धवत् पर्यवलोकयन्, सदा दुर्गन्धं, उष्णं, वेगपूर्वकं विहारं विसृजति। शरीरं लघु, क्लान्तिविमुक्तं, मोहमुक्तं, अदाहयुक्तं; जठराग्निः मुखे स्थितः, इन्द्रियाणि सम्यक् प्रवर्तन्ते, वेदना नास्ति; स्वेदः, कासः, मनः स्वभावेन युक्तं, अन्नकामना, शिरसि कण्डूः—एतेषां लक्षणानां ज्वराभावः स्यात्। अथ धन्वन्तरिः उवाच—अधुना रक्तपित्तविकारस्य हेतून् वक्ष्यामि। अति-उष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणदाहयुक्तान्नपानसेवनात्, कोद्रव, उद्दालकाद्यन्नभक्षणात्, पित्तजनकद्रव्यस्मात्, पित्तं सञ्जातं, द्रवभावं गच्छति, रक्तं च विक्रियते। यदा तौ समरूप्यं प्राप्नुतः, तदा सर्वशरीरं व्याप्नुतः; तयोः संयोगात् रक्तपित्तविकारः जायते, दंशात् अपि। रक्तं पित्तगन्धवर्णयुक्तं यत्र दृश्यते, स तद्रूपेण ज्ञेयम्; रक्तस्थानात्, प्लीहानः, यकृतः च स उत्पद्यते। शिरोगुरुत्वं, अरुचिः, शीतकामना, धूम्रं वा आम्लं उद्गारः, वमनं, अन्नद्वेषः, कासः, श्वासकष्टं, भ्रमः, क्लान्तिः च दृश्यते। रक्तं न स्वस्थं, मुखे मीनगन्धः, ज्वरेऽभावे अपि, नेत्रादिषु रक्तता, पीतता, हरिता च। नीलारक्तपीतानां भेदो न दृश्यते; स्वप्नेऽपि उन्मादः, अधर्मश्च दृश्यते। उपरिष्टात् नासिका, नेत्र, कर्ण, मुखाद् निष्क्रामति; अधस्तात् गुप्तयोः, गुदात् च; रोमकूपेभ्यः अपि स्रवति, यदा तद्वृद्धिः स्यात्। कफसंयुक्ते तु विरेचनं साध्यं; पित्ते बहूनि औषधानि निर्दिष्टानि, विरेचनमेव श्रेष्ठोपायः। यत्र कफः सन्निहितः, तत्र शोधनं हितम्; कषायमधुररसा कफशोधनाय योग्याः। ये द्रव्याणि स्वभावतः कटु, तिक्त, कषाययुक्तानि, कफनाशनानि, ते अधोगतचिरविकाराणां वमनोपचार्याणि स्युः। एवं, धर्मज्ञाः, ज्वराणां विकाराणां च प्रवृत्तिः, लक्षणानि, उपचाराः च, यथाशास्त्रं निरूपिताः।