गरुडपुराणम्

अत्र भगवतः धन्वन्तरिणः उपदेशः प्रवर्तते। अग्निवेशस्य मतम्, हरितस्य च परम्परा, उभयत्र मोक्षनाशयोः सीमना अनुसरणीयमिति निर्दिशन्ति। सप्तमे दिने, द्विगुणे च, नवमे एकादशे च—एषा दोषाणां सीमा, मोक्षनाशयोः च। शौचाशौचाभ्यां दीर्घकालं ज्वरः प्रवर्तते, विशेषतः कृशेषु, रोगपीडितेषु, विपरीताहाराद्यनुष्ठानेषु च। स्वल्पमपि दोषं, अशौचाद्युपचयात्, बलवत्तरं सञ्जातं, विरोधि च अनियमितं भवति, यतः तत्र वृद्धिक्षयौ सह एव संजायेताम्। विक्षेपेण ज्वरः उत्पाद्यते, अनियमवृद्धिक्षययुक्तः; दोषः स्वकाले बलवत्तरं ज्वरयति। पुनः, विरोधिनः बलाभलात्, स दोषः शम्यते; क्षीणे दोषे, सूक्ष्मः ज्वरः केवलं रसेषु चादिषु लीयते। तस्य लयात् कृशता, वर्णहरणं, मन्दता, चान्ये च विकाराः जायन्ते, सन्निकर्षात् विकृतानां स्रोतसां मुखानाम्। दोषः न शीघ्रं सर्वशरीरं व्याप्नोति; सत्पुरुषेषु सदा एवं, विपरीते तु विपरीतम्। अनियमितः, अनियमारम्भः, रात्रौ च संयोगः; रक्तस्थितः दोषः साधारणतः सततं ज्वरं जनयति। दिवसरात्र्योः संधौ एकवारं जायते, अन्यस्मिन्हि दिने आधारः; तत्र मांसवाहस्रोतः, मेदोमयः च तृतीयः। शिरसि पित्तवातात् ग्राह्यः ज्वरः, त्रिके कफपित्तात्; पृष्ठे वातकफात्, एकदिनानन्तरं स्यात्। चतुर्थः प्रकारः मलमेदोऽस्थिमज्जास्थितः; अन्यः केवलं मज्जास्थिमात्रे, तत्रैव विकारप्रदर्शनम्। कफद्वयं जङ्घायाम्, पूर्वं शिरोगते वातात्; अस्थिमज्जावाप्ते, चतुर्थस्य विपरीतम्। त्रिविधः स ज्वरः त्रिदिनं बाधते, एकदिनं विमुञ्चति; दोषबलात्, अन्यकर्मणः च कारणात्। न प्रतिनिवृत्तिः ज्वरेषु, सप्तरात्रं उपवासः; मनसि अपि तथा, कर्मसु अपि, तदा चान्यदा च ज्वरप्रभावः। गूढाचारात्, संयोगोत्थात्, समवृद्धिदोषात्, चतुर्थः प्रकारः दुःसाध्यः। सूक्ष्मत्वात्, सूक्ष्मज्वरेषु, दूरदूरेषु च; दोषः रक्तपथादिषु शनैः, स्वल्पं, चिरकालं सञ्चरति। शरीरं प्रति गच्छति, किञ्चित् न त्यजति, दाहादिकं जनयति; यत्नेन क्रमविच्छेदे, दाहयुक्तः ज्वरः दृश्यते। अनियमः, कठिनारम्भः, रात्र्यनुगमनः; प्रत्येकः क्रमः शनैः, दुर्बलं, यथायोग्यम्। कालक्रमेण, तदनुरूपरसगुणान् लभते; विकारः प्रकोपितः तीव्रदाहं जनयति, कदाचित् चिरानन्तरम्। यथा बीजं भूमौ स्थितं, उदकेन सिक्तं, न कालयोगं प्रतीक्षते, तथैव विकारबीजं तथा आचरति। विषं यथा बलम् आपाद्य, शरीरं गच्छति, तथैव विकारः विषं च, कालबलात् उद्वेजनं प्राप्नुतः। एवं ज्वरा उत्पद्यन्ते—अनियमाः, दीर्घकालवर्तिनः, उत्पातं, गुरुत्वं, विषादं, अङ्गविघातं, प्रसारणं च जनयन्ति। सर्वेषु ज्वरेषु, अल्पाहारः, छर्दिः, श्वासकष्टता; रक्तनिष्क्रान्तिः, तृष्णा, शोषः, दाहः, वेदनायुक्तः प्रयासश्च। दाहः, रक्तिमा, भ्रमः, प्रलापः, रक्तदोषयुक्तेषु; तृष्णा, श्रमः, वर्णविपर्यासः, अन्तरदाहः, मूर्च्छा, तमः च। दुर्गन्धः, अङ्गकम्पः, मांसमेदोदोषे; स्वेदः, अतितृष्णा, वमनं, दुर्गन्धता, सहनं वा। प्रलापः, श्रमः, अल्पाहारः, अस्थिषु वेदना, विदारणं च; विकारप्रवृत्तिः, जागरणं, श्वासकष्टता, कम्पः, करुणनादः। अन्तरदाहः, बाह्यशैत्यं, श्वासक्लेशः, हिक्का मज्जास्थिते; दृष्टितमः, तीव्रवेदना, लिङ्गशैथिल्यम्। दोषः शुक्रं प्राप्ते, शुक्रदूषितेषु मृत्युः जायते; पश्चात् ये पञ्च, तेषां प्रतिक्रमणेन कठिनसाध्यता वर्धते। कफात् अङ्गेषु लेपनवत् गुरुत्वं; मृदुज्वरे, प्रलापः, शैत्यं, आवरणवद् अनुभूयते। मृदुज्वरः सदा शुष्कः, शैत्ये कठिनं याति; अङ्गानि स्थूलानि, कफप्रधानानि, दुर्बलानि च। हरिद्रारससदृशवर्णः, मधुमेहे च तद्वद्विलेपनं, ‘हरिद्रक’ इति प्रख्यातः, स मृत्युदायकः ज्वरः। यत्र कफवातौ, पित्तं च हीनं, तत्र ज्वरः दिवा तीव्रः वा मन्दः, रात्रौ जायते। शरीरबलं सूर्याय समर्प्य, श्रमेण क्षीणं, वातज्वरः निश्चयेन रात्र्यादौ उत्पद्यते। यदा आत्मा आमाशये, कफपित्ते अधस्तात्, तदा शरीरार्धं शीतलम्, अर्धं तु उष्णम्। यदा पित्तं शरीरस्थं, कफः च पार्श्वेषु, तदा शरीरं उष्णं, हस्तपादौ शीतलौ। यद् रसे, रक्ते, मांसमेदसि, यद् अस्थिमज्जास्थिते, तेषु पीडिते शरीरस्य प्रभा नश्यति। स चेतनाहीनः, विग्रहविसर्जनाभिलाषी, क्रुद्धवत् पश्यति; सदा दुर्गन्धं, उष्णं, बलवद् विग्रहमुत्सृजति। शरीरं लघु, श्रममोहदाहवर्जितं; जठराग्निः मुखे, इन्द्रियाणि सम्यक् कार्याणि कुर्वन्ति, न वेदना; स्वेदः, कासः, मनः स्वभावेन युक्तम्, आहारे स्पृहा, शिरसि कण्डूः—एतानि ज्वराभावस्य लक्षणानि। अथ धन्वन्तरिः उवाच—अधुना रक्तपित्तदोषस्य कारणानि प्रवक्ष्यामि। अति-उष्ण-तिक्त-कटु-अम्ल-लवण-दाहयुक्तद्रव्यसेवनात् रक्तपित्तदोषः जायते।