गरुडपुराणम्

शरदि काले, दोषानां स्वभावेन तेषां च विसर्गेण, तदा पित्तस्य उत्पत्तिः, ततः कफस्य चानुगमनं दृश्यते। तस्मिन्काले विविधान्नपानभोजनस्य भक्षणे किञ्चिदपि भयम् नास्ति, यतो दोषाः स्वाभाविकरूपेण प्रवर्तन्ते। वसन्ते तु कफस्य प्रमुख्यम्, ततः कदाचित् वातपित्तयोः अनुगमनम्। यदि तदा विकारः मन्दः स्यात्, तर्हि ज्वरः सुलभेनोपचार्यः, न चाप्युपद्रवयुक्तः। सर्वेषु च अवस्थासु, यदा रोगः पूर्वमेव ज्ञायते, तदा तस्यासाध्यता निगद्यते। ज्वरस्योपद्रवाः—मन्दाग्नित्वं, अतिप्रवृत्तमूत्रता, इत्यादयः, तेषां तीव्रता दृश्यते। तत्र न च भूक्तस्य स्पृहाः, न यथावत् पाचनम्, न च क्षुधा, अपि च ज्वरस्य विशिष्टं रूपं स्यात्। ज्वरस्य तीव्रता वर्धते, तृष्णा, भ्रमः, श्वासकष्टता, मूर्च्छा च जायते। विट्प्रवृत्तेः वेगः तद्विकारस्य विक्षेपश्च ज्वरस्य परिपाकलक्षणानि; तत्र यदा प्रत्यवायो न दृश्यते, तदा सप्तरात्रपर्यन्तं उपवासेनैव तस्य शान्तिः। ज्वरः पञ्चधा कथ्यते—मल, काल, बल, दुर्बलताया आश्रयात्; परं तु त्रिदोषसम्भवः स सर्वत्र प्रायः निर्दिश्यते। निरन्तरः, सततम्, द्वितीयदिने, तृतीयदिने, चतुर्थदिने वा यः ज्वरः, स दोषैः, मूत्रेण, पुरीषेण च धार्यते, मलसंयोगात् स सर्वत्र व्याप्यते। एते ज्वाराः शरीरस्य समग्रं दहन्ति, आदौ एव समं वर्धन्ते, बलवन्तः, गुरुश्च, रसादिषु निलीनाः, भेदरहिताः च। सततम्, निरन्तरम्, प्रतिरोधरहितं यः ज्वरः, स तु परमदुर्भरः; स ज्वरो वा तापः वा दोषविपर्यासः वा शीघ्रं शरीरनाशनः। सर्वेषु रूपेषु, यदा रसादीनां शुद्ध्यशुद्ध्यनुसारं दोषाः सप्तसु, षट्सु, द्वादशसु वा दिवसेषु ज्वरं जनयन्ति। मोक्षनाशयोः सिमा सर्वत्र पाल्यते, इति अग्निवेशस्य मतम्, पुनश्च हरितपरम्परा। सप्तमः दिवसः, तस्य द्विगुणः, नवमश्चैकादशश्च; एषा त्रिदोषसीमा मोक्षनाशयोः। शुद्ध्यशुद्ध्यनुसारात् ज्वरः दीर्घकालं तिष्ठति, विशेषतः कृशेषु, रोगपीडितेषु, दुष्टाहारादिषु वा। स्वल्पोऽपि दोषः, अशुद्ध्यादिभ्यः बलं लभमानः, विरोधी च अनियमितश्च भवति, तत्र वृद्धिक्षययुक्तत्वात्। विक्षेपेण, स ज्वरं उत्पादयति, अनियमवृद्धिक्षययुक्तम्; दोषः स्वकाले तेषु बलवद् ज्वरं करोति। पुनः, प्रतिरोधबलदौर्बल्येन स विरमति; दोषक्षये, सूक्ष्मज्वरः केवलं रसादिषु लीयते। लीनत्वात्, कृशता, वर्णविकृति, मन्दता च जायन्ते, कारणम्—रसवाहिनां स्रोतसां मुखपरिवर्तनसन्निकर्षः। दोषः न शीघ्रं सर्वाङ्गे व्याप्यते; सत्स्वेव नित्यं एवं, विपरीते तु विपरीतम्। अनियमितः, अनियमारम्भः, रात्रिसंयोगयुक्तः दोषः रक्ते स्थितः, प्रायः सततज्वरं उत्पादयति। दिवानिश्योः संधौ एकवारं, अपरदिने आधारः; तत्र मांसवाहस्रोतः, मेदः तृतीये। ग्रहणीज्वरः पित्तवातात् मूर्ध्नि, कफपित्ताभ्यां त्रिकस्थले, वातकफाभ्यां पृष्ठे एकदिने स्यात्। चतुर्थः प्रकारः, मल, मेद, मज्जा, अस्थिषु स्थितः; अन्यः केवलं मज्जास्थिषु दृश्यते। कफः द्विविधः, जङ्घायां, आदौ वातात् मूर्ध्नि; यदा अस्थिमज्जायाम्, तदा स चतुर्थस्य विपरीतः। त्रिधा सन् ज्वरं त्रिदिनानि करोति, एकदिने मुञ्चति; दोषबलात्, अन्यकर्मणः चोत्पत्तेः। प्रत्यवायाभावात् सप्तरात्रोपवासः; ज्वरः मनसि अपि तथा, कर्मणि अपि, तस्मिन्काले च अन्यथा च। धातुषु गूढाचरणात्, संयोगोत्पत्तेः, दोषाणां समवृद्धेः, चतुर्थः ज्वरः दुःसाध्यः। सूक्ष्मत्वात्, सूक्ष्मज्वरेषु, दूरतरेषु च, दोषः रक्तमार्गे शनैः शनैः दीर्घकाले। शरीरं गच्छति, न किञ्चिदपि अवशिष्यते, दाहादिकं जनयति; यदा क्रमो व्याहतस्तदा दाहयुक्तो ज्वरः दृश्यते। अनियमितः, कठिनारम्भः, रात्र्यनुगतः; प्रत्येकः क्रमशः मन्दतरः, दुर्बलतरश्च। कालान्तरेण, तदनुकूलरसगुणान् प्राप्नोति; विकारः तीव्रतया दहति, कदाचित् चिरात्। बीजं यथा भूमौ स्थापितं जलसिक्तं, न कालयति प्ररोहणाय; एवं विकारबीजमपि तथैव आचरति। यथा विषं बलं लभते, शरीरं प्रविश्य स्वबलं दर्शयति, तथैव विकारः विषं च कालबलसमन्वितं चञ्चलम्। एवं ज्वाराः अनियमिताः, दीर्घकालानुवर्तिनः, कम्पनं, गुरुत्वं, विषादं, अङ्गविघातं, प्रसारणं च जनयन्ति। अग्निमन्दता, छर्दिः, श्वासकष्टता सर्वेषु ज्वरेषु दृश्यन्ते; रक्तनिषेचनं, तृष्णा, शोषः, दाहः, वेदनया युक्तः प्रयासः। दाहः, रक्तिमा, मूर्च्छा, भ्रमः, प्रलापः च रक्तदुष्टेषु; तृष्णा, क्लमः, वर्णविकृति, अन्तरदाहः, भ्रमः, तमश्च। दुर्गन्धता, अङ्गकम्पनं, मांसमेदसि विकारे; स्वेदः, अतितृष्णा, छर्दिः, दुर्गन्धता, वा सहनम्। भ्रमः, क्लमः, अग्निमन्दता, अस्थिषु वेदना, अस्थिभेदनम्; विकारप्रबोधनम्, जागरणम्, श्वासकष्टता, संकोचः, करुणनादश्च। अन्तर्दाहः, बाह्यशीतता, श्वासकष्टता, हिक्का मज्जायाम्; तमःदर्शनम्, मर्मच्छेदवेदनम्, शिश्नग्रहश्च। विकारः यदा शुक्रं प्राप्नोति, तदा शुक्रदुष्टेषु मृत्युः जायते; तदनन्तरं पंच ज्वरा: क्रमशः प्रतिकूलतया दुःसाध्याः। यथा अङ्गेषु लेपनवत्, कफात् गुरुत्वं; मन्दज्वरे शीतता, आच्छादनवद्भ्रमश्च दृश्यते। एवं दोषाणां स्वभावविकारैः, ज्वरस्य उत्पत्तिः, लक्षणानि च, उपचारसीमाः च, सुस्पष्टं प्रतिपादितानि।