गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्, ज्वराणां विविधरूपाणां संप्रदायमिमं यथाशास्त्रम्। विषप्रभावात् मूर्च्छा, अतिसारः, कृष्णता, दाहः, भ्रमश्च जायन्ते; क्रोधात् कम्पः शिरःशूलं च, भीतिशोकयोः सम्मोहः सञ्जायते। कामात् भ्रमः, अल्पाहारः, दाहः, लज्जा, निद्रा, बुद्धिस्मृत्यौ च उत्पद्येते। स्वामित्वादिषु दोषसंसर्गलक्षणानि दृश्यन्ते, प्रारम्भे वातादिदोषाणां लक्षणानि च। क्रोधजेन वा पित्तातिप्रभावेणोत्पन्नाः ज्वरा, शापोपतापैः कृताः, तैः संगतदोषज्वरद्वयं दुःसहतमं स्मृतम्। मन्त्राभिचारपीडितस्य शारीरं प्रथमं क्लिश्यते, ततः फोड़ा भ्रमश्च जायते। ये जनाः सदा दाहमूर्च्छाभिः पीड्यन्ते, तेषां ज्वरः प्रतिदिनं वर्धते। अष्टधा ज्वरः दृश्यते, परं संक्षेपेण द्विविधः स्यात्। सः शारीरो वा मानसिकः, सौम्यः तीक्ष्णः, आभ्यन्तरः बाह्यश्च, स्वाभाविकः वा अस्वाभाविकः, साध्यः वा असाध्यः, सरः वा निरुपद्रवः। शारीरे ज्वरे प्रथमं शरीरं तपति, मानसिके मनः; वातप्रभावे शैत्यं, कफे च। पित्ते दाहः, संसर्गे पुनरन्तःशरीरं गच्छति; ज्वरे महदुपद्रवाः, अन्तःक्लेशः, मलसंरोधश्च। बाह्यकारणप्रभावे तापनं बहिः स्थिरं भवति। वर्षासु, शरदि, वसन्ते च, वातादिदोषैः ज्वरः क्रमशः जायते। अस्वाभाविकः ज्वरः अन्यः, दुःसाध्यः च, स्वाभाविकः तु वातप्रभवः; वर्षास्वपि विकृतवातात् पित्तकफसंयुक्तः ज्वरः भवति। शरदि पित्तं, ततः कफः; तेषां स्वभावविमोचनात् तदा बहुविधान्नभोजनात् न किञ्चिद्भयं। वसन्ते कफप्रधाना, ततः वातपित्तयोः सम्भावना; मृदुसंस्थिते साध्यः ज्वरः, निरुपद्रवः च। सर्वत्र विकारस्य संज्ञानात् पूर्वमेवासाध्यत्वं कथ्यते; ज्वरोपद्रवतीव्रता मन्दाग्नित्वमत्यर्थमूत्रता च। नास्त्यन्नाभिलाषः, न च पाचनशक्ति, न च क्षुधा, ज्वरस्य च विशिष्टस्वरूपम्; ज्वरतीव्रता वर्धते, तृष्णा, मोहः, श्वासक्लेशः, भ्रमश्च। मलोत्सर्गेच्छा विकारश्च ज्वरपरिपाकलक्षणम्; न च प्रतिनिवृत्तौ सप्तरात्रोपवासनं समाधानाय भवति। ज्वरः पञ्चधा प्रोक्तः, मलं कालं बलं दुर्बलं च आधारयन्; सर्वत्र तु त्रिदोषविकारः प्रमुखतया निर्दिष्टः। सन्तत, सततम्, द्व्यहिक, त्र्यहिक, चतुर्थक ज्वरा दोषमूत्रपुरीषैः वह्यमानाः, मलप्रभावात् व्याप्यन्ते। ते शरीरं समग्रं तापनं कुर्वन्ति, प्रारम्भे समं वर्धन्ते, बलवन्तः गुरुश्च, रसेषु स्थिताः। सततं, निरन्तरं, विरोधाभावात्, स ज्वरः अतीव दुःसहः; ज्वरः वा तापः, वा विकृतदोषाः, शीघ्रं शरीरं नाशयन्ति। सर्वेषु रूपेषु, रसेषु शुद्ध्यशुद्ध्यनुसारतः, वातपित्तकफाः सप्तदिने, षड् वा द्वादशदिने ज्वरं कुर्वन्ति। उभयत्र विमोचननाशयोः सीमा सामान्यतः पाल्यते; एषा अग्निवेशस्य मतिः, पुनः हरितसंप्रदायः। सप्तमो दिवसः द्विगुणितः, नवमश्चैकादशश्च; एषा त्रिदोषसीमा, विमोचननाशयोः। शुद्ध्यशुद्ध्यभ्यां चिरस्थायी ज्वरः, विशेषतः कृशरोगिभिः, विपरीताहारादिभिः। अल्पोऽपि दोषः, अशुद्ध्याद्युपचयोत्थः, विरुद्धः चाप्रकृतिः, वर्धनक्षयसंयुक्तः। स विकारः विक्षेपेण ज्वरं जनयति, अनियमितवृद्धिक्षययुक्तः; दोषः तत्र स्वकाले ज्वरं दृढं करोति। पुनः विरुद्धबलाबलात् शम्यति; दोषक्षये सूक्ष्मज्वरः केवलं रसेषु विलीयते। स विलयात् कृशता, वर्णहीनता, मंदता च जनयति; रसानाम् विवर्तमुखानां सन्निकर्षात्। दोषः न शीघ्रं सर्वाङ्गं व्याप्नोति; साधवः सदा तथा, तद्विपरीतं तु विपरीते। अनियमितः, अनियमारम्भः, रात्रौ समये संयुक्तः; रक्तस्थितदोषः साधारणतः सततज्वरं जनयति। दिनरात्र्योः संधौ एकवारं भवति, अपरस्मिन्नेव दिने स्थितः; तत्र मांसवाहस्रोतः, मेदसः स्रोतः तृतीयस्थले। ग्रहणिज्वरः पित्तवातात् शिरसि, कफपित्तात् त्रिके, वातकफात् पृष्ठे च दिवसानन्तरम्। चतुर्थः मलमेदोऽस्थिमज्जास्थितः, अन्यः केवलं मज्जास्थिमध्ये प्रकाशते। कफः द्विविधः, जंघायाम्, आदौ वातात् शिरसि; अस्थिमज्जासंप्राप्ते चतुर्थस्य विपरीतः। त्रिधा सः त्रिदिनं ज्वरं करोति, एकदिनं विमोचयति; दोषबलात्, अन्यकर्मप्रभावात्। प्रतिनिवृत्त्यभावात् ज्वरे सप्तरात्रोपवासः; ज्वरः मनसि अपि तथैव, कर्मसु च, तस्मिन्काले अन्यथा च। धातुषु गूढवृत्तित्वात्, संयोगोत्थत्वात्, समवृद्धिदोषात्, चतुर्थो ज्वरः दुःसाध्यः। सूक्ष्मत्वात्, सूक्ष्मज्वरेषु, दूरस्थेषु च, दोषः रक्तादिपथेन शनैः, स्वल्पं, दीर्घकालं गच्छति। शरीरं गच्छति, न किंचिदपि त्यजति, दाहादिकं जनयति; क्रमविच्छेदात् प्रयत्नेन, दाहयुक्तो ज्वरः दृश्यते। विषमः, कठिनारम्भः, रात्र्यनुसारी; प्रत्येकं क्रमशः मन्दतरः, यथायोग्यम्। कालान्तरात् तदनुरूपं स्वादुगुणं लभते; विकारः तीव्रं दहति, कदाचित् चिरादेव। एवं ज्वराणां स्वभावोऽयं, दोषाणां च संप्रदायः, शास्त्रसम्मतः, यथाक्रमं प्रतिपादितः।