गरुडपुराणम्

शृणुत, भगवन्, ज्वरस्य विविधरूपाणि यथाऽत्र शास्त्रे प्रतिपादितानि। यदा त्रिदोषाः दीर्घकालं पक्विं भवन्ति, अविरतं तन्द्रा जायते, कण्ठे नित्यं कूजनं भवति, सर्वदोषाणां विकारेण स जीवितं नाशयति। कदाचित् वातः कण्ठे निरुद्धः स्यात्, पित्तं चान्तः पीड्यते, मैथुनानन्तरं वा सुखानन्तरं वा बहिर्गतिं इच्छति; तदा संमिश्रदोषज्वरे नेत्रयोः पीतता जायते। यदा दोषाः वृद्धिं यान्ति, जठराग्निश्च नष्टः स्यात्, सर्वलक्षणानि दृश्यन्ते, तदा संमिश्रदोषज्वरः असाध्यः; अन्यथा सुदुष्टः सन् साध्यः भवति। अन्यत्र यदा दोषसंयोगात् ज्वरः जायते, पित्तं पृथग् स्थितं स्यात्, तदा त्वचि वा उदरे वा दाहः पूर्वं वा परं वा भवति। एवं वातकफयोः सन्निपाते शीतता भवति; दाहादिलक्षणानि दुःसाध्यानि स्यु:। शीतस्यादौ पित्तं भवति, कफे स्रावशुष्कता च दृश्यते। पित्ते शमिते मूर्छा, मद, तृष्णा च जायन्ते; दाहस्यादौ तु तन्द्रा, आलस्यं, छर्दिश्च अनुक्रमेण दृश्यन्ते। ज्वरः चतुर्विधः—आघातजः, संस्पर्शजः, शापजः, अभिचारजश्च। तत्र आघातजस्य लक्षणं दाहादिसंयुक्तं भवति। श्रमात् वातः रक्तं दूषयति, तत्र पीडा, शोकः, वर्णविकारः, पीडासंयुक्तज्वरश्च भवति। भूतावेगात्, औषधात्, विषात्, क्रोधात्, भीयात्, शोकात्, कामात् वा ज्वरः जायते। तत्र आकस्मिकं भूतसंस्पर्शं वा औषधगन्धात् वा, मूर्छा, शिरःशूलं, वमनं, क्षयश्च औषधगन्धात् जायन्ते। विषात् मूर्छा, अतिसारः, कृष्णता, दाहः, भ्रमश्च; क्रोधात् कम्पः, शिरःशूलं; भीतिशोकयोः भ्रमः। कामात् भ्रमः, अल्पाग्निः, दाहः, लज्जा, निद्रा, बुद्धिस्मृतिहानिश्च। भूतावेगादिषु दोषसन्निपातलक्षणानि, आदौ वातादिलक्षणानि च दृश्यन्ते। क्रोधजज्वरे, अतिवृद्धपित्तजज्वरे, शापाभिचारजज्वरे च, द्वौ महती ज्वरौ दुःसह्यौ स्यु:। अभिचारमन्त्रपीडया शरीरं क्लिश्यते; आदौ शरीरमुपतापयति, पश्चात् विस्फोटकदोषः, भ्रमश्च जायते। ये निरन्तरं दाहमूर्छया पीड्यन्ते, तेषां ज्वरः प्रतिदिनं वर्धते। एवं ज्वरः अष्टधा दृश्यते, किन्तु संक्षेपे द्विविधः—शारीरः वा मानसिकः, मृदु वा तीव्रः, आभ्यन्तरः वा बाह्यः, स्वाभाविकः वा अस्वाभाविकः, साध्यः वा असाध्यः, सन्थानः वा असन्थानः। प्रथमं शरीरज्वरे शरीरस्योष्मा जायते, मानसिके मनसि; वातप्रभावे कफसन्निपाते शीतता, पित्ते दाहः, सन्निपाते पुनः आभ्यन्तरं प्राप्नोति। ज्वरे महद्विकाराः, आभ्यन्तरक्लेशः, मलसंग्रहश्च भवन्ति। बाह्यहेतौ ज्वरोऽपि बाह्य एव स्यात्। वर्षासु, शरदि, वसन्ते च, वाय्वादिदोषैः ज्वरः क्रमशः जायते। अस्वाभाविकः ज्वरः अन्यः, दुःसाध्यः, स्वाभाविकः वातजः; वर्षास्वपि विक्षिप्तवातात् पित्तकफसंयुक्तज्वरः जायते। शरदि पित्तं जनयति, कफः पश्चात्; तेषां स्वभावात्, मुक्तेऽपि, तत्र नान्नभोजनात् भयम्। वसन्ते कफः प्रधानः, तदा वातपित्तौ पश्चात्; मन्ददोषे साध्यः, असन्थानज्वरः स्यात्। सर्वत्र विकारस्य यथासमयम् अवगमने, असाध्यः पूर्वमेव कथ्यते; तत्र ज्वरस्योपद्रवाः—मन्दाग्निः, अतिमूत्रता, न चेष्टा, न यथाविधि पाचनं, न च भूः, ज्वरस्य रूपं विशेषं, तृष्णा, भ्रमः, श्वासक्लेशः, मूर्च्छा च। मलविग्रहः मलोत्सर्गे च ज्वरपाकस्य लक्षणम्; प्रतिनिवृत्तिः न चेत्, सप्तरात्रोपवासेन शम्यते। पञ्चधा ज्वरः—मल, काल, बल, दुर्बलतायाः अनुसारात्; सर्वत्र त्रिदोषदुष्ट्या ज्वरः प्रायेण दृश्यते। निरन्तरः, नित्यः, द्व्यहिकः, त्र्यहिकः, चतुर्थकः च—एते दोषैः, मूत्रेण, पुरीषेण च वह्यमानाः, मलप्रभावात् व्याप्यन्ते। ते सर्वशरीरं दहन्ति, आदौ समं वर्धन्ते, बलिष्ठाः, गुरुश्च, रसेषु निःसङ्कल्पम् वसन्ति। निरन्तरः, न विरोधः, स ज्वरः अतीव दुःसह्यः; ज्वरः वा तापः वा दोषाः शीघ्रं शरीरं नाशयन्ति। सर्वेषु रूपेषु, रसमलादीनां शुद्ध्यशुद्ध्यनुसारात्, वातपित्तकफाः सप्त, षट्, द्वादश दिनेषु ज्वरं जनयन्ति। सामान्यतः सीमाः मुक्त्यै विनाशाय च पाल्यन्ते; अत्राग्निवेशस्य मतम्, पुनः हरितस्य परम्परा। सप्तमः दिनः द्विगुणः, नवमश्चैकादशश्च; त्रिदोषाणां सीमाः मुक्त्यै विनाशाय च। शुद्ध्यशुद्ध्या ज्वरः चिरकालं तिष्ठति, विशेषतः कृशेषु, रोगपीडितेषु, दूषिताहारादिषु। अल्पदोषोऽपि दूष्यबलात् विरोधी चायमसाम्यक्, वृद्धिक्षययुतः। विकारेण स ज्वरं जनयति, अनियमितवृद्धिक्षययुक्तम्; दोषः स्वकाले तेषु ज्वरं बलवद् जनयति। पुनः, विरोधबलाभावे, स निवर्तते; दोषे क्षीणे, सूक्ष्मज्वरः केवलं रसेषु लीयते। लयान्मार्गविकारेण कृशता, वर्णविकृति, मन्दता च जायन्ते; स्राववाहिनां विकृतमुखत्वात्। दोषः न शीघ्रं सर्वशरीरं व्याप्नोति; सत्पुरुषाः सदा एवं, विपरीते तु विपरीतम्। अनियमितः, अनियमितारम्भः, रात्रौ च संयुक्तः, दोषः रक्ते स्थितः, सामान्यतः निरन्तरज्वरं जनयति। दिनरात्रिसन्धौ एकवारं, अन्यस्मिन् दिने आधारः; तत्र मांसवाहिनी, मेदःवाहिनी च तृतीये स्युः। एवं भगवन्, शास्त्रस्य वचनानुसारं ज्वरस्य स्वरूपं, हेतवः, लक्षणानि, कालक्रमश्च प्रतिपादितानि।