गरुडपुराणम्

अथ किल महर्षिः पौराणिकः जिज्ञासूनां हिताय ज्वरलक्षणानि प्रपञ्चयामास। यदा पाचनं सम्यग्भवति, तदा ज्वरस्य लक्षणानि जिह्वायाः शोषः, अङ्गानां लाघवम्, अल्पशक्तिः, ज्वरस्य मृदुता, तथा अष्टमे दिने दोषाणां प्रवृत्तिः इति दृश्यन्ते। ज्वरः स्वलक्षणैर्वा संसर्गाद्वा जायमानः, शिरःशूलं, मूर्च्छां, छर्दिं, शारीरं दाहं, कण्ठ-तालु-शोषं, स्वादहानिं, संधिषु वेदनां, अनिद्रां, भ्रमं, रोमाञ्चं, जृम्भां, अतिवाचं च जनयति—एतानि वातपित्तसम्भूतानि। यदि कफवातसम्भवः स्यात्, तर्हि उष्णस्य हानिः, अल्पाग्निः, शिरःसन्धिषु वेदना, निरन्तरं कासः, श्वासक्लेशः, वर्णनाशः, शीतता, कठिनता, तिमिरदर्शनं, भ्रमः, तन्द्रा च भवन्ति। कफपित्तसम्भवे तु शीतता, कठिनता, स्वेदः, दाहः, चञ्चलता, तृष्णा, कासः, कफपित्तप्रवृत्तिः, भ्रमः, तन्द्रा, मुखस्य लेपः, तिक्तता च दृश्यन्ते। यः सर्वज्ञः सर्वलक्षणैः युक्तः, सः पुनः पुनः दाहं अनुभवति; तत्र तिव्रं निद्रां, दिवा जागरणं, रात्रौ अनिद्रां च। कदाचित् सदा निद्रा, कदाचित् न; स्वेदो वा बहुलः, वा न; गीतनृत्यहासादिकं स्वाभाविकं प्रवृत्तिं त्यजति। अश्रुपूर्णं, मलिनं, रक्तं, निमग्नं, कम्पितपक्ष्मकं च नेत्रं, नेत्रपार्श्वशिरःसन्ध्यस्थिवेदनां, भ्रमं च अनुभवति। कर्णयोः शब्दः, वेदना, अथवा अतीव शीतता, जिह्वायाः दाहः, खरता, गुरुत्वं, अङ्गसन्धिषु दुर्बलता, कम्पनं च दृश्यते। रक्तपित्तविस्रावः, शिरःपरिभ्रमः, तीव्रतृष्णा, अङ्गेषु कृष्णारुणवर्तुलचिह्नानि च जायन्ते। हृदयवेदना, मलप्रवृत्तिः, अल्पबहुमलविस्रावः, स्निग्धमुखता, बलहानिः, स्वरस्य कर्कशता, प्रलापश्च। दोषाणां दीर्घपाकः, नित्यं तन्द्रा, कण्ठे कर्कटध्वनिः, सर्वदोषसंमूढे तु प्राणनाशः स्यात्। यदा वातः कण्ठे रुद्धः, पित्तं चान्तः पीडितम्, मैथुनानन्तरं वा सुखानन्तरं वा बहिर्गमनमार्गं वाञ्छति, तदा ज्वरात् पिङ्गलनयनत्वं जायते। दोषवृद्धौ, अग्निनाशे, सर्वलक्षणसन्निधौ, संमिश्रदोषज्वरः असाध्यः; अन्यथा सः कठिनः, किन्तु साध्यः। अन्यत्र यदा दोषसम्भवे पित्तं पृथगस्ति, तदा त्वक् वा उदरदाहः पूर्वं वा परं वा भवति। तथैव वातकफयोः शीतता, दाहः च, उभयत्र दुष्करः; शीतारम्भे पित्तमस्ति, कफे स्रावशोषे च। पित्तशमने मूर्च्छा, मदता, तृष्णा च; दाहारम्भे, अन्येषु तु तन्द्रा, आलस्यं, वमनं च क्रमशः। ज्वरः चतुर्विधः—आघातजः, संसर्गजः, शापजः, अभिचारजश्च; आघातजस्य दाहादिलक्षणानि। श्रमात् वातः रक्तदूषकः, पीडा, शोकः, वर्णनाशः, वेदनायुक्तज्वरः च। भूताभिशङ्कया, औषधैः, विषेण, कोपात्, भीत्या, शोकात्, कामेन वा ज्वरः जायते। अत्र आकस्मिकं ग्रहणं वा संसर्गः वा, औषधगन्धात् वा, मूर्च्छा, शिरःशूलं, वमनं, क्षयश्च औषधगन्धात्। विषात् मूर्च्छा, अतिसारः, कृष्णता, दाहः, भ्रमश्च; क्रोधात् कम्पनं, शिरःशूलं; भीतिशोकयोः प्रलापः। कामात् भ्रमः, अल्पाग्निः, दाहः, लज्जा, निद्रा, बुद्धिस्मृतिनाशः; ग्रहादिषु च दोषसम्भूतलक्षणानि, आरम्भे तु वातादीनां लक्षणानि। क्रोधजज्वरः, अथवा पित्तात्ययात्, शापाभिचारजः, द्वौ तीव्रदोषज्वरौ दुःसहतमौ। अभिचारमन्त्रपीडितस्य शरीरं क्लिश्यते, आदौ शरीरमुपतापयति, ततः विस्फोटा भ्रमश्च। यः सदा दाहमूर्च्छाभिः पीड्यते, तस्य ज्वरः प्रतिदिनं वर्धते; एवं ज्वरः अष्टविधः, किन्तु संक्षेपे द्विविधः—शारीरः वा मानसिकः, मृदुः वा तीव्रः, आन्तरः वा बाह्यः, स्वाभाविकः वा वैकृतिकः, साध्यः वा असाध्यः, सन्निपातः वा असन्निपातः। प्रारम्भे शारीरे ज्वरे शरीरस्य दाहः, मानसिके मनसि; वातात् शीतता, कफे शीतता; पित्ते दाहः, मिश्रदोषे पुनरन्तर्गमनं; ज्वरे महाव्याधयः, अन्तराकुलता, मलावरोधः च। बाह्यबलात् दाहोऽपि बाह्य एव, ऋतुषु वर्षास्वादिषु वातादिदोषैः ज्वरः क्रमशः जायते। वैकृतिकः कठिनसाध्यः, स्वाभाविकः बहुधा वातजन्यः; वर्षासु विचलितवातः पित्तकफयुतज्वरं जनयति। शरदि पित्तं, ततः कफः; तद्रूपविसर्गे तत्रान्नभक्षणे न भीः। वसन्ते कफप्राधान्यं, ततः वातपित्तानि; मन्ददोषे साध्यः, असन्निपातज्वरः। सर्वत्र दोषस्यानुमानात् पूर्वमेव असाध्यः; ज्वरस्य सन्निपातेषु मन्दाग्निः, प्रमेहः च। नास्त्यग्निः, न च पाचनं, न च क्षुधा, ज्वरस्य विशेषरूपं; तस्य तीव्रता वर्धते, तृष्णा, प्रलापः, श्वासक्लेशः, भ्रमश्च। मलप्रवृत्त्युद्वेगः ज्वरपाकलक्षणम्; प्रतिनिवृत्तौ सप्तरात्रोपवासेन शान्तिः। ज्वरः पञ्चविधः—मल, काल, बल, दुर्बल्यादिभेदात्; बहुधा त्रिदोषसम्भवः। सततम्, नित्यं, द्विदिनं, त्रिदिनं, चतुर्दिनं च—एते दोषैः, मूत्रपुरीषैः च, मलसंयुक्ताः व्याप्यन्ते। सर्वाङ्गदाहं जनयन्ति, प्रारम्भे समं वर्धन्ते, दृढा, गुरुश्च, रसेषु स्थिताः। नित्यं प्रतिरोधरहितः ज्वरः अतीव दुःसहः; ज्वरः वा दाहः वा दोषाः शीघ्रं शरीरं विनाशयन्ति। सर्वेषु, रसानाम् शुद्ध्यशुद्ध्यनुसारं, वातपित्तकफाः सप्त, षट्, द्वादश दिवसेषु ज्वरं जनयन्ति। एवं भगवता ज्वरस्य लक्षणानि, हेतवः, भेदाः च विस्तरेण कथितानि, येषां ज्ञानं वैद्याय हिताय, रोगिणां च उपशमाय।