गरुडपुराणम्

एतेषु चान्येषु च भोज्येषु ये दोषान् विक्रियन्ति, दूषितधातुषु वा, सङ्घर्षाद्वा, ग्रहपीडनाद्वा, चित्तविक्षेपाद्वा उत्पन्ने वातादिषु विकारेषु, दूषितान्नात्, अतिकफात्, जातकाले ग्रहपीडायाः, अयुक्ताचारात्, विविधपापसेवनात्, स्त्रीणां प्रसवकाले व्यवधानात्, अयुक्तोपचारात् च, दोषाः कोपिताः सन्निपातजन्यैः व्याधिभिः शरीरमधि शीघ्रं विक्रियन्ते। तस्मात्, रसायनसेवनं शीघ्रमेव कर्तव्यम्, यतो हि दोषाः त्वरितं विक्षिप्यन्ते। धन्वन्तरिरुवाच—अहं सर्वज्वराणां बोधार्थं ज्वरस्य उत्पत्तिं वक्ष्यामि। स ज्वरः रोगपती, पापः, मृत्युना राजा, भक्षयिता, अन्तकर्ता च। सः रुद्रस्य कोपात् उत्पन्नः, यः दक्षयज्ञविनाशकः अभूत्। स ज्वरः दाहमोहयुक्तः, अतिक्रूरः, अतिक्रोधसमुत्थितः, बहुनाम्ना प्रसिद्धः, सर्वेषु भूतिषु नानारूपेण प्रकाशते। गजेषु स पाकरूपेण, अश्वेषु अभितापरूपेण, गर्दभेषु आलर्करूपेण, श्वानेषु कुक्कुररूपेण, मेघेषु इन्द्रमदरूपेण, जले नीलिकारूपेण, औषधिषु ज्योतिरूपेण, पृथिव्याम् ऊषररूपेण दृश्यते। कफसम्भवात् हृल्लासः, वमनं, कासः, स्तम्भः, शैत्यं, च त्वङ्गङ्गेषु विस्फोटाः जायन्ते। ऋतुना ऋतुना सर्वेषां व्याधीनां प्रवृत्तिः च वृद्धिः च यथायोग्यं दृश्यते; तेषां कारणेषु प्रतिकूलं शमः, विपरीतम् उपशमाय भवति। लङ्घनं, अजीर्णं, स्तम्भः, आलस्यं, हृदयदाहः, अजातरागता, तन्द्रा, क्लान्तिः, उदरवृद्धिः, वेदना, दोषाणां प्रवृत्तिनिश्चलता—एतेषां लक्षणानि। अत्यधिककफे, हृल्लासः, अल्पभोजनम्, मुखे अरसता, स्पष्टीकरणम्, दाहः, गात्रगौरवं, मूत्रप्रवृत्तिः—एतानि अजीर्णज्वरस्य लक्षणानि, न तु पाचितस्य न च व्याधेः। भुक्ते ज्वरे, क्षुधा, शुष्कता, गात्रलाघवम्, ज्वरस्य मृदुता, अष्टमे दिने दोषाणां प्रवृत्तिः—एतानि पक्तज्वरस्य लक्षणानि। स्वलक्षणैः वा, संसर्गेण वा, ज्वरः सम्प्राप्तः शिरःशूलं, मूर्च्छा, वमनम्, शरीरदाहः, कण्ठमुखयोः शोषः, अरुचिः, सन्धिषु वेदना, अनिद्रा, भ्रमः, रोमाञ्चः, जृम्भा, अतिप्रलापः—एतानि वातपित्तज्वरस्य लक्षणानि। शीतता, अग्निहानिः, अल्पभोजनम्, सन्धिशूलं, शिरःशूलं, कफनिष्क्रान्तिः, श्वासक्लेशः, कासः, पाण्डुता, शैत्यं, स्तम्भः, चक्षुषि तिमिरम्, भ्रमः, तन्द्रा—एतानि कफवातज्वरस्य लक्षणानि। शैत्यं, स्तम्भः, स्वेदः, दाहः, चञ्चलता, तृष्णा, कासः, कफपित्तप्रवृत्तिः, भ्रमः, तन्द्रा, मुखे लेपः, तिक्तता—एतानि कफपित्तज्वरस्य लक्षणानि। सर्वलक्षणसम्पन्नः ज्ञानी पुनः पुनर्दाहं अनुभवति; तत्र तीव्रतन्द्रा, दिवास्वप्नः, रात्रौ अनिद्रता च दृश्यते। कदाचित् नित्यं निद्रा, कदाचित् न; स्वेदः अधिको वा, न वा; गीतं, नृत्यं, हास्यं, इत्यादिकं स्वाभाविकं प्रवृत्तिं त्यजति। नेत्रे अश्रुपूर्णे, अशुद्धे, रक्ते, निमग्ने, कम्पितपक्ष्मके; नेत्रफलेषु, शिरसि, सन्धिषु, अस्थिषु च वेदना, भ्रमः च दृश्यते। कर्णयोः शब्दः, वेदना, अतिशैत्यं वा, न वा; जिह्वा दग्धा, खराऽतिगुर्वी, अङ्गसन्धिषु दुर्बलता, कम्पनं च। रक्तपित्तनिष्क्रान्तिः, शिरःपरिभ्रमः, तीव्रतृष्णा; शरीरस्य कृष्णा वा रक्तवर्णा वा वलयाः, चिह्नानि च दृश्यन्ते। हृदयवेदना, मलप्रवृत्तिः, अल्पमलत्यागः, अधिकमलत्यागः, स्निग्धमुखता, बलहानिः, स्वरस्य कण्ठ्यता, अतिप्रलापः च दृश्यन्ते। दोषाणां दीर्घपाकः, नित्यतन्द्रा, कण्ठे नित्यं कूजनं; दोषत्रयस्य एकत्र विक्षेपे, प्राणनाशनं स्यात् इति कथ्यते। कण्ठे वातनिरोधे, पित्तस्य महती पीडनाऽन्तः, मैथुनानन्तरं वा, विनोदात् वा, बहिर्गमनमार्गं इच्छति; तस्मात् त्रिदोषजन्ये ज्वरे नेत्रपीतता जायते। दोषवृद्धौ, अग्निहानौ, सर्वलक्षणसम्पत्तौ, सन्निपातज्वरः असाध्यः; अन्यथा कठिनः, परन्तु साध्यः। अन्यत्र दोषसंयोगात् ज्वरे, पित्तस्य पृथगवस्थायाम्, त्वचि वा उदरे वा दाहः पूर्वं वा उत्तरं वा दृश्यते। एवमेव वातकफयोः संयोगे शैत्यं; दाहः च अन्यलक्षणानि च कठिनानि; शैत्यादौ पित्तं, कफे स्रावः शुष्कता च। पित्तशमने मूर्च्छा, मदता, तृष्णा जायते; दाहारम्भे च अन्येषां तन्द्रा, आलस्यं, वमनं च क्रमेण। ज्वरः चतुर्विधः—आघातजः, संसर्गजः, शापजः, अभिचारजश्च; तत्र आघातजः ज्वरः दाहादिलक्षणयुक्तः। श्रमात् वातः रक्तं दूषयति, तत्र पीडा, शोकः, वर्णविकृति, वेदनायुक्तः ज्वरः च। ग्रहपीडनात्, औषधात्, विषात्, कोपात्, भीतेः, शोकात्, कामात् वा ज्वरः जायते। तत्र आकस्मिकग्रहोपसंयोगः वा, औषधगन्धात् वा, मूर्च्छा, शिरःशूलं, वमनं, क्षयः च औषधगन्धात् जायन्ते। विषात् मूर्च्छा, अतिसारः, कृष्णता, दाहः, भ्रमः च; कोपात् कम्पनं, शिरःशूलम्; भीतेः, शोकात्, भ्रमः। कामात् भ्रमः, अल्पभोजनम्, दाहः, लज्जा, निद्रा, बुद्धिः, स्मृतिः च; ग्रहोपसंयोगे च सन्निपातलक्षणानि, आदौ वातादिलक्षणानि च। कोपजज्वरात्, विशेषतः पित्तकोपात्, शापजाभिचारजज्वरयोः, द्वौ तीव्रौ सन्निपातज्वरौ अति असह्यौ इति विद्यात्। अभिचारमन्त्रपीडिते देहे महती पीडा; आदौ शरीरे, अनन्तरं विस्फोटाः, मोहः च जायते। यः नित्यं दाहमूर्च्छया पीड्यते, तस्य ज्वरः प्रतिदिनम् अधिकः; एवं ज्वरः अष्टधा दृश्यते, परन्तु संक्षेपेण द्विविधः। सः शारीरः वा मानसिकः, मृदुः वा तीव्रः, आभ्यन्तरः वा बाह्यः, स्वाभाविकः वा अस्वाभाविकः, साध्यः वा असाध्यः, सः सुलभः वा जटिलः। शारीरे ज्वरे आदौ देहे दाहः, मानसिके च मनसि; वातप्रभावात् शैत्यं, कफे शैत्यं भवति। पित्ते दाहः, संमिश्रे पुनः आभ्यन्तरं शरणं लभते; ज्वरे महती व्याधिः, आभ्यन्तरविक्षेपेण, मलसङ्गेन च जायते। बाह्यबलसमुत्थाने, तदा दाहः अपि बाह्य एव; वर्षासु, शरदि, वसन्ते च, वातादिदोषैः ज्वरः यथाक्रमं जायते। अस्वाभाविकः तु अन्यः, दुःसाध्यः; स्वाभाविकः वातप्रधानः; वर्षासु विक्षिप्तवातात् पित्तकफसंयुक्तः ज्वरः जायते। एवं भगवन् धन्वन्तरिना ज्वरस्य कारणानि, रूपाणि, लक्षणानि, भेदाश्च विस्तारतः कथितानि।