गरुडपुराणम्

रोगस्य कालः तु तत्र कारणानां पूर्णत्वापूर्णत्वेन, बलाबलविभेदेन, दिवा रात्रे च भोजनान्तरे च यथासम्भवम् अङ्गीकृतः। एवं कारणार्थः निरूपितः; व्यासः तु एतत् विस्तरं विवक्ष्यति। सर्वेषां रोगाणां कारणं दोषाणां प्रकोपः इति निश्चितम्। तद्विधं दोषप्रकोपजनकं दुष्टोपयोगं पूर्वमेव निरूपितम्; त्रयाणां दोषाणां त्रिविधं दुष्टसंयोगं अपि उक्तम्। अत्यधिकं तिक्तं, कटु, कषायं, अम्लं, शुष्कं वा अल्पं भोजनं, धावनं, हर्षः, रात्रौ जागरणं, तीव्रस्वरप्रयोगः च—एतेषु वायुः प्रकोपं याति। कर्मणि अतीव प्रयासः, भयम्, शोकः, चिन्ता, व्यायामः, मैथुनम्, ग्रीष्मान्ते दिवा रात्रे च भोजनम्—एतेषु वायुः अतिप्रकोपं प्राप्नोति। तिक्तं, लवणं, तीक्ष्णं, उष्णं, मसालेयुक्तं भोजनं, क्रोधः, दाहः, शरदृतौ, मध्याह्ने, मध्यरात्रे—एतेषु पित्तम् अतिप्रकोपं प्राप्नोति। मधुरं, अम्लं, लवणं, स्निग्धं, गुरु, स्रावजनकं, शीतं, मुखसुखदं, निद्राजनकं, दुर्गमपाकं, पुष्टिदं भोजनं, दिवा वा शयनपूर्वे यत् खाद्यते—एतेषु कफः प्रकोपं प्राप्नोति। भोजनान्ते अपक्वं अन्नं बलात् वान्ति-प्रयोगः, प्रातः वा रात्र्यादौ—एतेषु कफविकारः उत्पद्यते। सर्वाणि एतानि मिश्रितानि सन्ति चेत् संयुक्तदोषविकारः जायते; तथैव विरुद्धं, अपक्वं, अनियमितं, परस्परविरोधि भोजनं उपयुज्य। दुष्टं सुरम्, जलम्, शुष्कशाकं, मूलानि, तेलपिष्टं, दुष्टमांसं, स्रावितं, शुष्कं, कृशं मत्स्यं—एतेषु दोषत्रयं विकृतं भवति। तथा अन्येषु दोषप्रकोपजनकेषु खाद्येषु, दुष्टधातुषु, संघर्षे, ग्रहपीडायाम्, चञ्चलतायाम्, वायुः प्रकोपं याति। दुष्टान्नम्, अतीव कफः, जन्मनि ग्रहदोषः, दुष्टाचारः, विविधपापानुष्ठानम्, स्त्रीणां प्रसवविकृति, दुष्टचिकित्सा—एतेषु दोषाः रोगेण कुप्यन्ति, तदा शीघ्रं रसायनप्रयोगः करणीयः, यतः दोषाः त्वरितं शरीरं कुप्यन्ति। धन्वन्तरिः उवाच—अहं सर्वज्वरज्ञानाय ज्वरस्य उत्पत्तिं वर्णयिष्यामि। ज्वरः रोगाधिपः, पापः, मृत्युराजः, भक्षकः, संहारकः; सः रुद्रस्य कोपात् उत्पन्नः, यः दक्षयज्ञविनाशकः अभवत्। सः ज्वरः दाहमोहपूर्णः, अपराधजन्यः, उग्रः, अनेकनामधेयः, विविधरूपः सर्वेषु प्राणिषु प्रकटितः। गजेषु तस्य नाम पाकलः, अश्वेषु अभितापः, गर्दभेषु अलर्कः, श्वानेषु कुक्रुरः; मेघेषु इन्द्रमदः, जले नीलिका, ओषधिषु ज्योतिः, भूमौ ऊषरः इति। कफात् उत्पन्नः हृद्रोगः, वान्ति, कासः, स्तम्भः, शीतलता, त्वक्शोथः, अङ्गशोथः च। प्रत्येकऋतौ तेषां आरम्भः, वृद्धिः, यथायोग्यं भवति; कारणविपरीतेन शमः, तद्विपरीतेन शान्तिः। अल्पाग्रिः, अपाकः, स्तम्भः, आलस्यः; हृदयं दह्यते, अपाकः, तन्द्रा, श्रान्तिः; उदरवृद्धिः, वेदना, दोषनिष्क्रियता—एतेषां लक्षणानि। अतीव लाला, वान्ति, अल्पभुक्तिः, मुखे स्वादहीनता, स्पष्टता, ऊष्णता, अङ्गगुरुत्वम्, मूत्रवृद्धिः—न तु अन्नपाकलक्षणं, न तु व्याधिलक्षणं, किन्तु अपक्वज्वरस्य लक्षणानि। भुक्तिः, शुष्कता, अङ्गलघुता, ज्वरस्य सौम्यता, दोषानां अष्टमे दिने क्रिया—एतेषु ज्वरः पाकलक्षणं दर्शयति। स्वलक्षणेन वा संसर्गेण वा, ज्वरः संसर्गजन्यः स्यात्—शिरःशूलः, मूर्च्छा, वान्ति, शरीरदाहः, कण्ठमुखशोषः, स्वादहानिः, सन्धिवेदना, अनिद्रा, भ्रमः, रोमाञ्चः, जृम्भा, अतीव वाक्—एते वायुपित्तप्रकोपात्। तपः, अल्पभुक्तिः, सन्धिशिरःशूलः, स्रावः, श्वासः, कासः, वर्णक्षयः, शीतलता, स्तम्भः, नेत्रे अन्धकारः, भ्रमः, तन्द्रा—एते कफवातज्वरलक्षणानि। शीतलता, स्तम्भः, स्वेदः, दाहः, अस्थिरता, तृष्णा, कासः, कफपित्तक्रिया, भ्रमः, तन्द्रा, मुखे आवरणं, तिक्तता—एते कफपित्तज्वरलक्षणानि। सर्वज्ञः सर्वलक्षणयुक्तः पुनः पुनः दाहं अनुभवति; तदनन्तरं गाढा तन्द्रा, दिवा जागरणम्, रात्रौ अनिद्रा। कदाचित् सदा निद्रा, कदाचित् नास्ति; स्वेदः बहुलः वा नास्ति; गीतं, नृत्यम्, हास्यं, स्वाभाविकं कर्म नष्टम्। नेत्रे अश्रुपूर्णे, मलिनानि, रक्तानि, सुप्तानि, कम्पनानि; नेत्रपार्श्वे, शिरः, सन्धिषु, अस्थिषु, भ्रमः—एते लक्षणानि। कर्णे नादः, वेदना, अतीव शीतलता वा, नास्ति वा; जिह्वा दग्धा, रूक्षा, गुरु, अङ्गसन्धिषु दुर्बलता, कम्पनं च। रक्तपित्तस्रावः, शिरःक्षेपः, तीव्रतृष्णा; शरीरस्थलेषु कृष्णरक्तवर्तुलानि च दृश्यन्ते। हृद्रोगः, मलविसर्गः, अल्पबहुलविसर्गः, तैलयुक्तं मुखम्, बलक्षयः, कण्ठे काकवर्णता, प्रलापः—एते चिन्त्याः। दोषाणां दीर्घपाकः, सततं तन्द्रा, कण्ठे निरन्तरं काकध्वनिः; सर्वदोषप्रकोपे जीवितनाशः इति कथ्यते। यदा वायुः कण्ठे रुद्धः, पित्तं च अन्तः अतीव पीडितम्, मैथुनानन्तरं वा सुखानन्तरं वा, बहिर्गमनमार्गं इच्छति; तदा संयुक्तदोषज्वरः नेत्रे पीलुत्वं जनयति। यदा दोषाः वृद्धाः, अग्निः क्षीणः, सर्वलक्षणानि सन्ति, संयुक्तदोषज्वरः असाध्यः; अन्यथा कठिनः किन्तु साध्यः। अन्यत्र दोषसंयोगात् ज्वरः उत्पन्नः, पित्तं पृथग्वर्तते चेत्, तदा त्वचा वा उदरे दाहः पूर्वं वा परं वा भवति। वायुकफयोः सन्निपाते शीतलता; दाहः च अन्यलक्षणानि दुःसाध्यानि। शीतारम्भे पित्तं सन्निहितम्; कफे स्रावः, शुष्कता च। पित्तशमने मूर्च्छा, मदः, तृष्णा जायते; दाहारम्भे वा अन्येषु तन्द्रा, आलस्यं, वान्ति क्रमशः। ज्वरः चतुर्विधः—बाह्यघातात्, संसर्गात्, शापात्, अभिचारात्; बाह्यघातज्वरः दाहादिलक्षणयुक्तः। प्रयासात् वायुस्तत्र रक्तं दूषयति, वेदना, शोकः, वर्णविकृति, शूलयुक्तज्वरः च। भूतेभ्यः, औषधिभ्यः, विषात्, क्रोधात्, भयात्, शोकात्, कामात्—एतेषु ज्वरः उत्पद्यते। तत्र आकस्मिकं ग्रहसंयोगः वा, औषधगन्धात् वा; मूर्च्छा, शिरःशूलः, वान्ति, क्षयः—एते औषधगन्धात् जायन्ते। एवं दोषाणां प्रकोपः, तद्विकृतिजन्यः विविधज्वरः, तस्य लक्षणानि, कारणानि, कालः च धन्वन्तरिना विशदं उपदिष्टम्।