गरुडपुराणम्

शृणुत, भगवन्तः, रोगाणां स्वरूपं तेषां च कारणादिविभागं यथा शास्त्रे निर्दिष्टम्। रोगः, पापं, ज्वरः, व्याधिः, विकारः, दुष्टव्याधिः, क्षयः, दुःखं, पीडा इत्येतानि एकार्थकानि शब्दानि सन्ति, येषां द्वारा तदेकमेव भावं सूच्यते। रोगज्ञानं पञ्चधा परिगण्यते—कारणं, पूर्वरूपं, लक्षणं, प्रशमनं, गमनं चेति। कारणं तु लिङ्गं, हेतुः, स्थानं, निमित्तं, उत्पत्तिः इत्यादिभिः समानार्थकैः शब्दैः निर्दिश्यते; पूर्वरूपं तु यदनया रोगस्य आगमः पूर्वमेव ज्ञायते। यदा किञ्चिद्दोषविशेषेण रोगस्य सम्भवः समीपेऽस्ति, तदा तस्य लक्षणानि अस्पष्टानि, मृदूनि, रोगभेदेन विविधानि च भवन्ति। तानि एव लक्षणानि यदा स्पष्टानि दृश्यन्ते, तदा तद् "लक्षणम्" इत्युच्यते; रूपं, संकेतः, चिन्हम्, लक्षणम्, आकृतिः इत्येतस्य पर्यायशब्दाः। यथायोग्यं औषधान्नपानचेष्टादीनां युक्त्या सेवनात्, यानि कारणरोगयोः प्रतिकूलानि, तानि प्रशमनं सुखं च जनयन्ति। रोगस्य प्रशमनं "सात्म्य" इति विज्ञेयम्; तद्विपरीतम्, यत् रोगमुत्पादयति, "असात्म्य" इति कथ्यते। रोगस्य गमनं तु तेन प्रकारेण वर्ण्यते, यथा कुपितस्य दोषस्य वा तस्य प्रसारस्य वा रोगस्य परिपाकः जायते। अस्य गमनस्य भेदः सङ्ख्यया, वैचित्र्येण, प्रधानत्वेन, बलतः, कालेन, चान्यैः विशेषैः विविच्यते, यथा अष्टविधज्वरस्य विवेचनं। दोषाणां वैचित्र्यं, तेषां संयोगः, भागानां मापनं, स्वातन्त्र्यं वा परतन्त्रता वा, एतानि रोगस्य प्रधानत्वं सूचयन्ति। रोगस्य कालः तु कारणादीनां पूर्णत्वापूर्णत्वेन, बलेन च दुर्बलेन, दिनरात्र्यादिभागैः, भोजनानन्तरं वा, निश्चितः। एवं कारणस्य अर्थः निरूपितः; व्यासः तत्रोत्तरं विस्तरेण वक्ता। सर्वेषां रोगाणां कारणं दोषाणां कुपितत्वमेव। तद्विवर्धनं यानि अयुक्तयुक्तानि सेवनानि, तानि पूर्वमेव निरूपितानि; त्रयाणां दोषाणां त्रिविधा अयुक्तसंयोगाः अपि उक्ताः। तिक्तं, कटु, कषायं, अम्लं, रूक्षं, अल्पं वा भोजनं, धावनं, हर्षः, रात्रौ जागरणं, अतिक्रन्दनं च, अतीव कर्मणि, भीतेः, शोकस्य, चिन्तायाः, व्यायामस्य, मैथुनस्य च, ग्रीष्मान्ते दिवा रात्रौ च भोजनात्, वातः कुप्यति। कटु, लवण, तीक्ष्ण, उष्ण, विदाहकरभोजनात्, कोपात्, दाहात्, शरदि, मध्याह्ने, मध्यरात्रौ च पित्तं कुप्यति। मधुरं, आम्लं, लवणं, स्निग्धं, गुरु, स्रावकरं, शीतलं, मुखे प्रियं, निद्राकरं, कठिनपाकं, दिवा वा शयनसमये भोजनं—एतैः कफः कुप्यति। अयुक्तकृत्यैः, यथा भुक्त्वा अपक्वेऽपि अन्ने बलेन वमनं, प्रातः सायं च, कफदोषव्याधयः जायन्ते। एतेषां सर्वेषां मिश्रणात् संयुक्तव्याधिः जायते; तथैव विरुद्ध, अपक्व, अनियमित, परस्परविरुद्धभोजनात्। दूषितमद्य, जलं, शुष्कशाकं, मूलानि, तैलपिष्टं, जीर्णमांसं, पूतिगन्धि, शुष्क, कृशमत्स्यभोजनात् च। एतेन चान्येन च ये दोषान् विक्षिपन्ति, दूषितधातुभिः, वा वातेन, सङ्घर्षेण, ग्रहपीडया, चञ्चलतया वा। दूषितान्नात्, अतिकफात्, जन्मनि ग्रहपीडया, अयुक्तकर्मणः, पापकर्मभिः, प्रसवकाले स्त्रीणां अनियम्यकृत्यैः, अयुक्तोपचारैः च। एतेन रोगेण कुपिताः दोषाः रोगमार्गमनुसरन्ति; तस्मात् शीघ्रमेव रसायनं सेवनीयम्, यतो दोषाः शीघ्रं शरीरमाश्रित्य विक्रियन्ते। अथ धन्वन्तरिः प्रोवाच—शृणुत, सर्वेषां ज्वराणां हेतुं प्रवक्ष्यामि। ज्वरः रोगाणां नाथः, पापस्य, मृत्योरपि राजा, भक्षयिता, संहारकः; स रुद्रस्य कोपात् उत्पन्नः, यः दक्षस्य यज्ञं विनाशयामास। स ज्वरः, दाहमोहसमन्वितः, अपराधजः, तीक्ष्णः, नानानाम्ना प्रसिद्धः, सर्वेषु भूतेषु नानारूपेण प्रकाशते। गजेषु पाकलः, अश्वेषु अभितापः, गर्दभेषु अलर्कः, श्वानेषु कुक्रुरः; मेघेषु इन्द्रमदः, जले नीलिका, ओषधिषु ज्योति, पृथिव्याम् ऊषर इति कथ्यते। कफात् जृम्भा, वमनं, कासः, स्तम्भः, शीतता, चर्माङ्गेषु विस्फोटाः जायन्ति। प्रतियुगं, ऋतौ, सर्वेषां एतेषां उत्पत्तिवृद्धी यथायोग्यं स्युः; प्रशमनं तु हेतुवत्, विपरीतम् उपशमं जनयति। अलस्यम्, अजीर्णम्, स्तम्भः, जडता, हृदि दाहः, अजीर्णं, तन्द्रा, श्रमः, उदरवृद्धिः, वेदना, दोषाणां चेष्टानिवृत्तिः—एतानि तस्य लक्षणानि। अतीव लालयनं, जृम्भा, भूक्षयः, मुखे स्वादहीनता, स्पष्टता, दाहः, अङ्गगौरवम्, बहुमूत्रता—नैतानि पक्तान्नस्य लक्षणानि न च व्याधेः, किन्तु अपक्वज्वरस्य लक्षणानि। भूक्षयः, रूक्षता, अङ्गलाघवम्, ज्वरस्य मृदुता, अष्टमे दिने दोषचेष्टा—पक्तज्वरस्य लक्षणानि। स्वलक्षणैः वा संसर्गजैः च, ज्वरः सम्प्रसूतः सम्पर्कात् दर्शयति—शिरःशूलः, मूर्छा, वमनम्, दाहः, कण्ठमुखयोः शोषः, स्वादहानिः, सन्धिवेदना, अनिद्रा, भ्रमः, रोमाञ्चः, जृम्भा, अतिकथनं च—एतानि वातपित्तज्वरस्य लक्षणानि। तापह्रासः, भूक्षयः, सन्धिशूलः, शिरःशूलः, तिक्तास्यः, श्वासक्लेशः, कासः, गौरवम्, शीतता, स्तम्भः, नेत्रे तमः, भ्रमः, तन्द्रा—एतानि कफवातज्वरलक्षणानि। शीतता, स्तम्भः, स्वेदः, दाहः, चञ्चलता, तृष्णा, कासः, कफपित्तचेष्टा, भ्रमः, तन्द्रा, मुखे लेपः, तिक्तता—एव कफपित्तज्वरस्य विशेषाः। सर्वज्ञः, सर्वलक्षणयुक्तः, पुनः पुनः दाहं अनुभवति; तदा तिव्रनिद्रा, दिवा जागरणं, रात्रौ अनिद्रा च जायते। सदा निद्रा वा, न वा; प्रचुरस्वेदः, वा न; गीतनृत्यहासादयः स्वाभाविकाः प्रवृत्तयः तिष्ठन्ति। नेत्रे अश्रुपूर्णे, मलिनानि, रक्तानि, निमग्नानि, कम्पितपक्ष्माणि; नेत्रपार्श्वयोः, शिरसि, सन्धिषु, अस्थिषु, भ्रमः च। कर्णयोः नादः, वेदना, अतीव शीतता, वा न; जिह्वा दग्धा, खराः, गुरु, अङ्गसन्धिषु दुर्बलता, कम्पः च। रक्तपित्तविस्रावः, शिरोविपर्यासः, तिव्रतृष्णा; शरीरस्य अंशेषु कृष्णरक्तवृत्तचिह्नानि। हृदये वेदना, मलमूत्रवृद्धिः, अल्पबहुस्रावः, स्निग्धमुखता, बलक्षयः, स्वरस्य कर्कशता, प्रलापः च। एवं शास्त्रे, रोगस्य कारणरूपलक्षणगमनादीनि, दोषाणां प्रवृत्तिविशेषाश्च, ज्वरस्य उत्पत्तिप्रकारः, तस्य लक्षणानि च, भगवता धन्वन्तरिणा सम्यग् निरूपितानि।