गरुडपुराणम्

द्रौपदी रुदती तिष्ठन्ती, अर्जुनः तदा अश्वत्थामानं दर्भास्त्रेण विजित्य तस्य मणिं मह्यं हरति स्म। युधिष्ठिरः शोकसम्भ्रान्ताः स्त्रियः सान्त्वयामास, स्नात्वा च देवतानां पितॄणां पूर्वजानां च होमान् सम्यग् अकरोत्। ततः भीष्मस्य आश्वासनेन सः धर्मराजः महद् राज्यं प्रतिष्ठाप्य, विधिवत् दानसम्पन्नमश्वमेधयज्ञं विष्णवे सम्यग् अर्चयामास। सः पारिक्षितं सिंहासने स्थापयित्वा, मौसलविनाशेन यदुवंशस्य श्रुत्वा, सहस्रनाम विष्णोः जपमकरोत्। अनन्तरं भीमेनान्यैश्च भ्रातृभिः सहितः युधिष्ठिरः विष्णुलोकं गतः। तत्र वासुदेवः पुनः असुरद्विषां मोहाय बुद्धरूपेण जातः। विष्णुः अपि शम्भल ग्रामे कल्किरूपेण हयारूढः भूत्वा, सर्वलोकान् भस्मीकुर्यात्। देवदीनां रक्षायै, अधर्मनाशाय, दुष्टविनाशाय च सः अवतारान् गृह्णाति। यथा मन्थनकाले धन्वन्तरिः अमृतोत्पत्तौ जातः, आयुर्वेदं देवमानुषाणां हिताय उपदिदेश। विश्वामित्रस्य पुत्रस्य सुष्रुतस्य च, भारतानां चावतारस्य श्रवणेन, स्वर्गलाभः पुरुषस्य भवति। अथ धन्वन्तरिः सुष्रुतं प्रति उवाच—हे सुष्रुत! पूर्वं आत्रेयादिभिः मुनिभिः यथोक्तं, सर्वरोगहेतूं विस्तारतः प्रवक्ष्यामि। रोगः, पापं, ज्वरः, व्याधिः, विकारः, दूष्यः, क्षयः, दुःखम्, पीडा इत्येतानि पर्यायशब्दाः तस्यैव भावं दर्शयन्ति। रोगज्ञानं पञ्चविधं—हेतुः, पूर्वरूपम्, लक्षणम्, उपशमः, गतिक्रमा च। हेतुः लिङ्गं, कारणम्, स्थानम्, भावः, निमित्तम् इति पर्यायैः निर्दिश्यते; पूर्वरूपं तु येन रोगः पूर्वमेव ज्ञायते। यदा रोगः उत्पत्त्यर्थं प्रवर्तते, न च पूर्णतया प्रवृत्तः, तदा तस्य लक्षणानि अस्पष्टानि सुकुमाराणि च भवन्ति, यथारोगं भिन्नानि। यदा तानि एव लक्षणानि स्पष्टानि भवन्ति, तदा तद् 'लक्षणम्' इति कथ्यते; रूपं, चिह्नं, लिङ्गं, लक्ष्मणं, आकृतिः इत्यादयः तस्य पर्यायाः। औषधानां, आहारस्य, विहारस्य च सम्यक् उपयोगेन, यः कारणरोगयोः प्रतिकूलत्वेन शमयति, स उपशमः। रोगोपशमं 'सात्म्य' इति ज्ञेयम्, तद्विपरीतं 'असात्म्य' इति। रोगस्य गतिक्रमा तु, दूषितस्य दोषस्य वा संचारणेन, रोगस्य परिपाकः इति वर्ण्यते। सा गतिर्भेदेन, वैचित्र्येण, प्रभुत्वेन, बलेन, कालेन च विविच्यते, यथा अष्टविधः ज्वरः। दोषानां भेदः, संयोगः, अंशानां मापनं, स्वतन्त्रता परतन्त्रता च, रोगस्य प्रभुत्वं सूचयन्ति। रोगस्य कालः, कारणादीनां सम्पूर्णत्वेन वा अंशेन वा, बलेन दुर्बलत्वेन च, दिनरात्र्यादिप्रदेशभेदेन च निश्चितः। एवं कारणस्य स्वरूपं व्याख्यातम्; व्यासः अपि तत्र अधिकं वक्ष्यति। सर्वरोगाणां कारणं दोषप्रकोप एव। तद्विषये यानि यानि अयुक्तानि आहारविहारादीनि तानि पूर्वमेव निर्दिष्टानि, त्रिविधं दोषसंसर्गं च उक्तम्। तिक्तं, कटु, कषायं, आम्लं, रूक्षं, अल्पं वा भोजनं, धावनं, हर्षः, रात्रौ जागरणं, अति उच्चभाषणं च—एतेन वायुः प्रकुप्यति। अतिक्रियया, भीत्या, शोकात्, चिन्तया, व्यायामेन, मैथुनेन, वर्षान्ते भोजनेन, वायुः विक्रियते। कटु, लवण, तीक्ष्ण, उष्ण, विदाहिजन्यं भोजनं, क्रोधः, दाहः, शरदृतुः, मध्याह्नः, मध्यरात्रिः—एतेन पित्तं प्रकुप्यति। मधुरं, आम्लं, लवणं, स्निग्धं, गुरु, पिच्छिलं, शीतलं, मुखप्रियं, निद्राकरं, दुर्निष्पाच्यं, दिवा भोजनं, शयनपूर्वकं च—एतेन कफः विक्रियते। भोजनस्य अपक्वे सति, बलात् वमनं, प्रातः कालं, रात्रौ च, अयुक्तविहारः—एतेन कफरोगाः जायन्ते। सर्वेषां मिश्रणेन संयुक्तरोगः भवति; तथा विरुद्ध, अपक्व, असमये, विरोध्याहारसेवनात् अपि। दुष्टसुरा, जलं, शुष्कशाकं, मूलं, तैलपिण्डं, जीर्णमांसं, शुष्कमत्स्यं, कृशमत्स्यं च सेवनात्, दोषत्रयं विक्रियते। तदन्यैश्च अन्नैः, दूष्यैः, वातप्रकोपैः, ग्रहपीडायाः, व्यामिश्रतया, पापकर्मणां, स्त्रीणां प्रसवकाले, अयुक्तोपचारैः—एतेन दोषाः कोपं यान्ति। एवं रोगेषु कोपिताः दोषाः शीघ्रं व्याधिपथं प्राप्नुवन्ति, तस्मात् रसायनं शीघ्रं प्रयुञ्जीत। अथ धन्वन्तरिः पुनः सुष्रुतं प्रति ज्वरस्य उत्पत्तिं प्रवदति—सर्वेषां ज्वराणां हेतुं प्रवक्ष्यामि। ज्वरः रोगाणां नाथः, पापस्य, मृत्योरपि राजा, ग्रसिता, संहर्ता च; सः रुद्रस्य कोपात्, दक्षयज्ञविनाशात् उत्पन्नः। सः ज्वरः दाहमोहसमन्वितः, अतिक्रमेण जातः, उग्रः, बहुनामधेयः, सर्वेषु प्राणिषु नानारूपेण दृश्यते। गजेषु सः 'पाकल' इति, अश्वेषु 'अभिताप' इति, गर्दभेषु 'अलर्क' इति, श्वानेषु 'कुक्रम' इति, मेघेषु 'इन्द्रमद', जले 'नीलिका', ओषधिषु 'ज्योति', भूमौ 'ऊषर' इति प्रसिद्धः। कफात् जिह्वायां च्छर्दिः, कासः, स्तम्भः, शीतता, त्वचि च विक्षेपः जायते। प्रतियुगं सर्वेषां आरम्भवृद्धिः यथायोग्यं दृश्यते; शमः तु हेतुविपरीतेन स्यात्। अलस्यं, अग्निमांद्यं, स्तम्भः, तन्द्रा, हृदये दाहः, अजीर्णं, निद्रा, श्रमः, उदरशूलं, वेदना, दोषाणां अकर्म—एतानि तस्य लक्षणानि। अतिस्रावः, जिह्वायां च्छर्दिः, अल्पभोजनस्पृहः, स्वादहीनता, स्पष्टता, दाहः, गुरुत्वं, मूत्रस्य बहुलता—एतानि न पक्तस्य, न चामयस्य लक्षणानि, किन्तु अपक्वज्वरस्य लक्षणानि। एवं धर्मराजस्य राज्यप्रतिष्ठा, विष्णुपूजा, पारिक्षित्संस्थापनं, तथा विष्णोः अवतारकथाः, धन्वन्तर्याः आयुर्वेदोपदेशः, दोषाणां विकारहेतवः, ज्वरस्य उत्पत्तिः च, शास्त्रवद् सुष्रुताय निवेदितम्।