गरुडपुराणम्

प्रथमं तु भीष्मः कौरवसेनापतित्वं स्वीकृतवान्, पाण्डवानां शिखण्डिनैव नेतृत्वम् अभूत्। तयोः मध्ये दशदिनानि घोरः संग्रामः प्रवृत्तः, शस्त्राणां घोषेण बाणानां वर्षेण च सर्वं रणभूमिं व्याप्य आसीत्। शिखण्डिना अर्जुनेन च शतशः बाणैः विद्धः भीष्मः, सूर्यस्य उत्तरायणगमनं दृष्ट्वा, गदाधरं भगवन्तं ध्यानपूर्वकं स्मरन् स्थितवान्। स धर्मस्य नानाप्रकारं वर्णयित्वा, पितृभ्यः तर्पणं कृत्वा, अन्ते निर्मलं पावनं च परमानन्ददशां प्राप्तवान्। ततः वीर्यवान् द्रोणः धृष्टद्युम्नेन सह युद्धाय गतः। पञ्चदिनानि अतिभयानकं युद्धमभवत्। तत्र पृथिव्यां नृपतीनां सङ्घर्षे अर्जुनेन बहवः नृपाः निहताः। दुःखसागरस्य मग्नः द्रोणोऽपि स्वर्गलोकं गतः। अनन्तरं कर्णः पराक्रमेण पूर्णः अर्जुनस्य सह युद्धाय गतः। द्वौ दिनौ महायुद्धं सम्पद्य, अर्जुनस्य अस्त्रसागरमग्नः सः, सूर्यलोकं प्राप्तवान्। ततः शल्यः धर्मराजं प्राज्ञं युद्धाय प्राप्तः। अर्धदिने अग्निसमप्रभैः बाणैः शल्यः निहतः। तदनन्तरं दुर्योधनः बलसम्पन्नः गदां गृहीत्वा अन्तकाले कालन्यायेन अग्रे धावितवान्। तदा भीमसेनः वीर्यशाली तं गदया निपातितवान्। रात्रौ अश्वत्थामान् द्रोणपुत्रः शिबिरमुपगतः। पितुः निधनं स्मृत्वा, धृष्टद्युम्नं द्रौपद्याः पुत्रांश्च बलीयसीभिः भुजाभ्यां निहत्य, तेषां प्राणान् हृतवान्। द्रौपदी रुदती अभवत्। अर्जुनः अश्वत्थामानं दरभास्त्रेण विजित्य, तस्य मणिं हरितवान्। युधिष्ठिरः शोकवेगात् संतप्तानां स्त्रीणां सान्त्वनं कृत्वा, स्नात्वा, देवपितृपितामहेभ्यः तर्पणं चकार। ततः भीष्मस्य आश्वासनेन महद्राज्यं स्थापयित्वा, विधिवत् दत्तपूर्वकं अश्वमेधयज्ञेन विष्णुं पूजितवान्। तत्र पारिक्षितं राज्ये अभिषिच्य, मौसलघटनया यादवविनाशं श्रुत्वा, सहस्रनाम विष्णोः जपं कृतवान्। ततः भीमेन भ्रातृभिः सह युधिष्ठिरः विष्णुलोकं गतः। वासुदेवः पुनः सुरद्विषां मोहाय बुद्धरूपेण जातः। शम्भलाख्ये ग्रामे विष्णुः पुनः कल्किरूपेण अश्वारूढः भूत्वा, सर्वान् लोकान् भस्मीकुर्यात्। देवाधीनां रक्षणाय, अधर्मनाशाय, दुष्टविनाशाय च सः अवतारं गृह्णाति। यथा मन्थनकाले धन्वन्तरिः क्षीरसागरे जातः, आयुर्वेदं देवमनुष्याणां हिताय उपदिष्टवान्। विश्वामित्रस्य पुत्रस्य महात्मनः सुश्रुतस्य, भारतवंशावतारस्य च श्रवणेन नरः स्वर्गं गच्छति। ततो धन्वन्तरिः उवाच— हे सुश्रुत! सर्वरोगाणां हेतवः विस्तारतः वक्ष्ये, यथापूर्वं आत्रेयादिभिः ऋषिभिः प्रतिपादितम्। रोगः, पाप्मा, ज्वरः, व्याधिः, विकारः, दूष्यः, क्षयः, पीडा, वेदना इत्येतानि समार्थकानि शब्दानि। रोगविज्ञानं पञ्चधा परिगण्यते— हेतुः, पूर्वरूपं, लिङ्गम्, उपशयः, अनुवृत्तिः च। हेतुः लक्षणं कारणं स्थानं निमित्तमिति शब्दैः निर्दिश्यते; पूर्वरूपं तु येन पूर्वमेव ज्ञायते। यदा रोगः उत्पत्त्यर्थं समीपं गच्छति, परन्तु दोषविक्षेपविशेषेण स्थिरं न जातः, तदा तस्य लक्षणानि सूक्ष्माणि, स्वस्वरोगानुसारं भिन्नानि भवन्ति। तानि लक्षणानि प्रकटानि जातानि स्यात्, तदा तं लिङ्गमित्याहुः; रूपं, चिह्नं, लक्षणं, चिह्नितमिति तस्य पर्यायाः। औषधानां, आहारस्य, विहारस्य च यथायोग्यं प्रयोगः कारणरोगयोः प्रतिकूलं कृत्वा, रोगोपशमं सुखं च जनयति। रोगस्य उपशमः सात्म्यमित्युच्यते, तद्विपरीतं, यत् रोगवृद्धिकरं, असात्म्यम् इति। रोगगमनं तु दोषदूषणात् वा तस्य विस्तारात्, यथा रोगः परिपक्वतां प्राप्नोति, इति वर्ण्यते। तस्य प्रवृत्तिः सङ्ख्या, भेद, अधिकत्व, बल, कालादिभिः भेद्यते, यथा अष्टविधज्वरादिषु स्पष्टीकृतम्। दोषाणां भेदः, संयोगः, भागानां गणना, स्वातंत्र्यं परतंत्र्यं च, रोगस्य प्राधान्यं सूचयन्ति। रोगस्य कालः तु कारणादीनां संपूर्णत्वापूर्णत्वेन, बलाबलविभागेन, दिनरात्र्यंशेन, भोजनानन्तरं वा, निर्णीयते। एवं कारणस्य अर्थः प्रकटितः; व्यासः तु एतत् विस्तरेण वक्ष्यति। सर्वरोगाणां मूलकारणं दोषसमुच्चयः इत्युक्तम्। दोषवृद्धिकरं विविधमित्यपि पूर्वं निर्दिष्टम्; त्रयाणां दोषाणां त्रिविधं असात्म्यसंयोगं पूर्वे उक्तम्। तिक्त, कटु, कषाय, अम्ल, रूक्ष, अल्पभोजनस्य अतिक्रमेण, धावनात्, हर्षात्, रात्रौ जागरणात्, अतिशब्दात् च, क्रियायामतिक्रमः, भीः, शोकः, चिन्ता, व्यायामः, मैथुनं, ग्रीष्मान्ते दिवानिशि च भोजनम्—एतेषु वातः प्रवर्द्धते। कटु, लवण, तीक्ष्ण, उष्ण, विदाहि, अम्लभोजनात्, क्रोधात्, दाहात्, शरदि, मध्याह्ने, मध्यरात्रौ च पित्तं प्रवर्धते। मधुर, अम्ल, लवण, स्निग्ध, गुरु, स्रावकर, शीतल, मुखसुखकर, निद्राकर, दुर्निष्पाच्य, पुष्टिकर भोजनं दिवा रात्रौ वा सेवनात् कफः प्रवर्धते। भोजनानन्तरं जठराग्नौ अपक्वेऽपि, विशेषतः प्रातः सायं वा, बलात् वमनकर्मणः, कफरोगाः जायन्ते। एतेषां सर्वेषां संयोगात् संयुक्तरोगः भवति; तथैव विरुद्ध, अम्ल, अपक्व, अनियमित, विरोधिभोजनात् च। दुष्टमद्यार्जकं, जलं, शुष्कशाकं, मूलानि, तिलपिष्टं, पूतिमांसं, शुष्क, कृशमत्स्यं च सेवनात् दोषाः विक्रियन्ते। इति, हे सुश्रुत, पूर्वाचार्यैः निरूपितं सर्वरोगहेतुविज्ञानं मया संक्षेपेण सम्यक् प्रतिपादितम्।