गरुडपुराणम्

पाण्डवाः सभां स्थाप्य, नियमपूर्वकं राजसूयमकुर्वन्। तत्रार्जुनः द्वारकायां सुभद्रां प्रियां वासुदेवभगिनीं कृष्णस्य, मुरारेशः अनुमत्याऽवाप। तस्मै दिव्यं रथं नन्दिघोषं, त्रैलोक्यविख्यातं गाण्डीवं धनुः, अक्षय्यशरकोशं, दुर्द्धर्षकवचं च प्राप्तम्। तेन गाण्डीवेनार्जुनः पाण्डवश्रेष्ठः, श्रीकृष्णेन सह, अग्नये जातवेदसे महद् दानं दत्तवान्। सर्वदिग्विजयं कृत्वा, राजा-रत्नानि संहृत्य, धर्मज्ञाय महाब्रातृ युधिष्ठिराय हर्षेण समर्पयत्। स धर्मात्मा युधिष्ठिरोऽपि भ्रातृभिः परिवृतः, कर्ण-दुःशासन-शकुनिसंयुक्तद्यूतचलेन पापेन दुर्योधनेन पराजितः। ततः द्वादशवर्षाणि द्रौपद्याः, धर्म्यस्य च धौम्यस्य ऋषेः, तपस्विसंघेन च सह, वनं गतः तपः तप्तवान्। ततः संवत्सरमेकं विराटनगरे गूढवेषेण गोष्ठेषु सेवां कुर्वन्तः स्थिताः। अनन्तरं स्वराज्यं प्रत्यागताः, पञ्चग्रामाणि राज्यार्धस्य स्थाने दुर्योधनात् याचितवन्तः। तानि न लब्ध्वा, सप्तस्वर्गदिव्यसैन्यैः सहिताः, कौरवाणां दशमल्लीप्रमुखैः कौरवसैन्यैः सह, कुरुक्षेत्रे महायुद्धं कृतवन्तः। दुर्योधनः स्वमित्रैः एकादशाक्षौहिण्यः सैन्यं संयोज्य, सुरासुरयुद्धसदृशे घोरे समरे प्रवृत्तः। तत्र भीष्मः पूर्वं दुर्योधनस्य सेनापतिः, शिखण्डिनः पाण्डवानां नेता अभवत्। दशरात्रं घोरं शस्त्रास्त्रसंपातयुक्तं युद्धमभवत्। शिखण्ड्यर्जुनबाणशतैः विद्धो भीष्मः, सूर्यस्योत्तरायणगमनं दृष्ट्वा, गदाधरं भगवन्तं स्मृत्वा, धर्मप्रवचनानि बहूनि कृत्वा, पितृदेवतृप्तिं च विधाय, शुद्धानन्दमयां निष्कलुषां गतिं प्राप्तवान्। अनन्तरं द्रोणः महाबलवान् धृष्टद्युम्नेन सह पञ्चरात्रं घोरयुद्धमकरोत्। तत्र भूमिपालाः अर्जुनबलेन निहताः; दुःखसागरमग्नः द्रोणः स्वर्गं गतः। ततः कर्णोऽपि वीर्यसम्पन्नः अर्जुनेन द्विरात्रं घोरयुद्धं कृत्वा, अर्जुनास्त्रसागरे निमज्ज्य, सूर्यलोकं प्राप्तः। शल्यः धर्मराजेन सहार्धदिने वह्निसमशरैः हतः। ततः दुर्योधनः पराक्रान्तः गदां गृहित्वा कालान्तकवद् अग्रे धावितः। तस्मिन्नेव भीमः गदया तं निपातितवान्। अश्वत्थामा द्रोणपुत्रः रात्रौ शिबिरं गत्वा, पितृवधं स्मृत्वा, धृष्टद्युम्नं द्रौपदीपुत्रांश्च बाहुबलात् निहत्य, प्रतिज्ञां पूरितवान्। द्रौपदी रुदती, अर्जुनः दर्भास्त्रेण अश्वत्थामानं जित्वा, तस्य मणिं हरित्वा, तां सान्त्वयत्। युधिष्ठिरः शोकसंतप्तानां स्त्रीणां सान्त्वनं कृत्वा, स्नात्वा, देवपितृपितामहेभ्यः तर्पणं चकार। ततः भीष्मस्य निर्देशेन महान् राज्ये प्रतिष्ठापितः, विधिवत् दत्तदक्षिणेन अश्वमेधेन विष्णुं पूजयामास। तस्मिन् पारिक्षितं राजे पदे स्थाप्य, मौसलप्रकरणे यादवविनाशं श्रुत्वा, सहस्रनाम्नि विष्णोः स्तोत्रं जपितवान्। अनन्तरं भीमादिभिः भ्रातृभिः सहितः स्वर्गं विष्णुलोकं गतः। वासुदेवः पुनर्जन्म लब्ध्वा, बुद्धरूपेण दैत्यशत्रून् मोहयितुमवततार। श्रीविष्णुः शम्भल्ग्रामे कल्किरूपेण, अश्वारूढः भूत्वा, सर्वलोकान् दग्धुम् अवतारं करिष्यति। देवादिसंरक्षणाय, अधर्मनाशाय, दुष्टविनाशाय च सः यथायोग्यं अवतीर्यते। यथा मन्थनकाले धन्वन्तरिः वंशे जातः, आयुर्वेदं देवमनुष्याणां जीवनाय प्रवर्तयामास। विश्वामित्रस्य पुत्रः महात्मा सुश्रुतः, भारतवंशावतारकथाश्रवणेन स्वर्गलाभो भवति इति श्रुतम्। अथ धन्वन्तरिः उवाच—हे सुश्रुत महाभाग! सर्वरोगकारणानि विस्तरेण वक्ष्यामि, यथाऽत्रेयादिमुनिभिः पूर्वमुक्तम्। रोगः, पापं, ज्वरः, व्याधिः, विकारः, दूष्यः, क्षयः, क्लेशः, पीडनं इत्येतानि तदर्थकपर्यायशब्दाः। रोगविज्ञानं पञ्चविधं—हेतुः, पूर्वरूपं, लक्षणं, उपशयः, अनुवृत्तिः इति। हेतुः लिङ्गं, कारणं, स्थानं, निमित्तं, उत्पत्तिः इति पर्यायैः निर्दिश्यते; पूर्वरूपं तु येन रोगः पूर्वं ज्ञायते। यदा दोषविशेषप्रकोपात् रोगोत्पत्तिपूर्वं लघुलक्षणानि स्युस्तदा पूर्वरूपमिति। तानि एव लक्षणानि व्यक्तानि जातानि, रूपं, लक्षणं, चिह्नं, संकेतः, आकृतिः इति पर्यायैः निर्दिश्यन्ते। औषधान्नविहाराणां यथायोग्योपयोगः, हेतुरोगयोः प्रतिकूलत्वेन, सुखं शमयति। रोगोपशमः सात्म्यम्, विपरीतम् अनात्म्यम् इति विज्ञेयम्। रोगस्य याऽनुवृत्तिः, दूषितदोषस्य प्रसारणेन रोगोत्पत्तिः, सा गत्याख्या। सा च अष्टविधज्वरादिभेदैश्चात्र संख्या, वैचित्र्य, प्रधानता, बलं, कालः, इत्यादिभिः विशिष्यते। दोषाणां वैचित्र्यं, संयोगः, अंशगणना, स्वातन्त्र्यं, परतन्त्रता च रोगप्रधानत्वं दर्शयन्ति।