गरुडपुराणम्

लक्ष्मणः वीरः उर्मिलायाः विवाहं कृतवान्, भरतः माण्डवीं परिणीतवान्, शत्रुघ्नः कीर्तिमतीं च कुशध्वजस्य पुत्रीं च विवाहं कृतवान्। ततः रामः अन्यैः सह पितृभिः आयोध्यां गतः तत्र निवसति स्म; शत्रुघ्नः भरतः च मातुलं युधाजितं गन्तुं प्रययुः। तेषां गमनानन्तरं स उत्तमः राजा राज्यदाने सज्जः अभवत्; तस्मिन्नेव काले कैकेय्याः प्रार्थनया राज्यं तस्य पुत्राय दातुम् उद्युक्तः अभवत्। रामस्य चतुर्दशवर्षीयं वनवासं कामितम्; पितुः हिताय रामः लक्ष्मणेन सीतया च सह वनं गतः। राज्यं तृणवत् त्यक्त्वा श्रृङ्गवेरपुरं गत्वा, रथं परित्यज्य प्रयागं ययौ, ततः चित्रकूटपर्वतं प्राप्नोत्। रामवियोगात् राजा स्वर्गं प्राप्तवान्; तस्य संस्कारं कृत्वा भरतः सैन्येन सह आगत्य रामं संबोधितवान्। आयोध्यां आगत्य 'राज्यं शासनं कुरु, विपश्चित्' इति उक्तवान्; रामः न इच्छति स्म, तस्य पादुकां राज्याय भरताय दत्तवान्। तदनन्तरं भरतः विसर्जितः रामस्य राज्यं पालितवान्; नन्दिग्रामे व्रतस्थः भक्तः निवसति स्म, आयोध्यां न प्रविष्टवान्। रामः चित्रकूटात् निर्गत्य अत्रेः आश्रमं आगतः; सुतिक्ष्णम् अगस्त्यं च नमस्कृत्य दण्डकारण्यं प्रविष्टवान्। तत्र शूर्पणखा नाम राक्षसी दुष्टबुद्ध्या रामं समीपं आगता; रामः तस्याः कर्णौ नासिकां च छित्वा तां निष्कासितवान्। तया प्रेरितः खरः, दूषणः, त्रिशिरा च चतुर्दशसहस्रराक्षसैः सेना सहिताः आगताः। रामः तान् बाणैः यमपुरीं प्रेषितवान्; ततः रावणः तया राक्षस्याः प्रेरणया आगत्य सीताहरणाय उद्युक्तः अभवत्। मारीचं मृगस्वरूपं धृत्वा त्रिणड्यः धृत्वा अग्रे प्रेषितवान्; सीतायाः प्रेरणया रामः मारीचं हत्वा। मरणसमये मारीचः 'हे सीते! हे लक्ष्मण!' इति उच्चैः आक्रन्दितवान्; तदा सीता आह्वयति स्म, लक्ष्मणः आगतः, रामः तम् अपश्यत्। राक्षसी मायया 'नूनं सीता अपहृता' इति उक्तवती; रावणः अवसरं लब्ध्वा जानकीं गृहीत्वा अपाकर्षत्। जटायुः हत्वा बलवान् रावणः लङ्कां गतः; अशोकवने तां रक्षितवान्। रामः आगत्य शून्यकुटीरं दृष्टवान्; जानक्याः वियोगेन शोकाकुलः अन्वेषणं आरब्धवान्। जटायुः संस्कारं विधाय दक्षिणदिशं गतः; ततः रामः सुग्रीवेण मित्रत्वं कृतवान्। सप्त तालान् एकेन बाणेन विदारितवान्, वानराधिपं वालिनं किष्किन्धायां हत्वा। रामः सुग्रीवं राजा स्थापयित्वा, स्वयं ऋष्यमूकपर्वते स्थितः; सुग्रीवः पर्वतसमविक्रमवान् वानरान् प्रेषितवान्। सीतान्वेषणाय ते प्रमुदिताः पश्चिमं, उत्तरं, पूर्वं च दिशं गत्वा संगताः। ये दक्षिणदिशायां जानक्याः अन्वेषणं कृतवन्तः, ते वनेषु, पर्वतेषु, द्वीपेषु, नद्यः, तटेषु च विचरन्ति स्म। जानकीं न प्राप्य, मृत्युम् इच्छन्तः अभवन्; सम्पातेः वचनात् कपिराजः हनुमान् ज्ञातवान्। हनुमान् समुद्रं शतयोजनं लङ्घयित्वा अशोकवने जानकीं दृष्टवान्। राक्षसीभिः रावणेन च ताम् उपद्रुतां दृष्टवान्; रावणः 'पत्नी भव' इति उक्तवान्, सा केवलं रामं चिन्तयति स्म। कपिः तस्यै मुद्रिकां दत्त्वा उवाच, 'अहं रामदूतः अस्मि; मा शुचः मैथिली।' 'चिन्हं दत्त्वा रामं स्मारय' इति हनुमान् उक्तवान्; सीता चूडकनकं तस्मै दत्तवती। 'रामं शीघ्रं आनय' इति उक्ते हनुमान् 'एवम्' इति प्रत्युवाच, ततः दिव्यवनं विनष्टवान्। अक्षं अन्यान् राक्षसान् हत्वा हनुमान् स्वयम् बन्धनं प्राप्तः; इन्द्रजितस्य बाणैः बद्धं दृष्ट्वा रावणः सूचितः। हनुमान् 'अहं रामदूतः अस्मि; मैथिलीं रामाय दत्तुम्' इति उक्तवान्; रावणः क्रुद्धः तस्य पुच्छं दाहितवान्। महाकपिः दग्धपुच्छः लङ्कां दग्ध्वा रामस्य समीपं प्रत्यागतः। मधुवने फलं भक्षयित्वा सीतां दृष्ट्वा हनुमान् रामाय चूडकनकं दत्तवान्; ततः रामः लङ्कानगरीं प्रति प्रस्थितवान्। सुग्रीवः, हनुमान्, अङ्गदः, लक्ष्मणः, विभीषणः शरणागतः राघवस्य सह रामः गतवान्। रामः रावणस्य भ्रातृं लङ्कायाः राज्ये अभिषिक्तवान्; नलस्य साहाय्येन समुद्रं सेतुं कृत्वा तं अतिक्रान्तवान्। सुवेलपर्वते स्थित्वा रामः लङ्कानगरीं दृष्टवान्; ततः नीलः, अङ्गदः, नलः, अन्ये वीरवानराः—जाम्बवान्, मैनदः, द्विविदः, धूम्रलोचनराक्षसाः—लङ्कानगरीं विनाशयितुम् आरब्धवन्तः। रामः लक्ष्मणेन वानरैः सह महाकायान्, कृष्णवर्णान् राक्षसान् समस्तान् हत्वा। विद्युज्जिह्वः, धूम्राक्षः, देवान्तकः, नरान्तकः, महोदरः, महापार्श्वः, अतिकायः, महाबलिनः च हतान्। कुम्भः, निकुम्भः, मत्तः, मकराक्षः, अकम्पनः, प्रहस्तः, कुम्भकर्णः च महाबलिनः हतान्। लक्ष्मणः रावणं शस्त्रैः आहतवान्; बलवान् राघवः तस्य बाहू छित्वा रावणं भूमौ पतितवान्।