गरुडपुराणम्

ते भगवन्तः ब्रह्माणं शरणं ययुः। तदा ब्रह्मा, पद्मयोनिः, तान् उवाच—"एष तपस्यातेजः केवलं तपस्यातेजसा एव शम्यते।" पतिव्रतायाः महात्मनः कारणात् सूर्यः नोत्थितः; तस्य अनुत्थानात् मर्त्येषु, युष्मासु च, तमः अभवत्। तस्मात् पतिव्रतां तपस्विनीं अनसूयां पत्नीं प्रशम्य सूर्यस्योत्थानं कार्यम्। ततो गत्वा तं पतिव्रतां अनसूयां प्रशम्य, तया सूर्यः उत्थापितः, पतिः च जीवितः कृतः। सत्यं, सीता अपि अनसूया पतिव्रतया अतीरिता। ततः ब्रह्मा उवाच—"अहं रामायणं पापकृत् श्रुतं वर्णयिष्यामि। विष्णोः नाभेः ब्रह्मा जातः, तस्य पुत्रः मरीचिः। मरीचेः कश्यपः, तस्मात् ऋविर्भवति; ऋवेः मनुः स्मृतः। मनोः वंशे इक्ष्वाकुः जातः, इक्ष्वाकोः रघु राजा स्मृतः। रघोः अजयः, अजयः दाशरथः महाबलः; तस्य चत्वारः पुत्राः महाबलपराक्रमिणः। कौसल्यायां रामः, कैकेय्यां भरतः; सुमित्रायां तु लक्ष्मणश्च शत्रुघ्नश्च। रामः पितरं मातरं च भक्तः, विश्वामित्रात् शस्त्रसमूहं प्राप्तवान्; ततः ताटकां यक्षिणीं हत्वा। विश्वामित्रस्य यज्ञे सबाहुं हत्वा, जनकस्य यज्ञे गत्वा जानकीं विवाहं कृतवान्। लक्ष्मणः Ūर्मिलां, भरतः माण्डवीं, शत्रुघ्नः कीर्तिमतीं कुशध्वजकन्यां च विवाहं कृतवान्। ततः रामादयः पितृभिः सह अयोध्यां गत्वा तत्र वासं कृतवन्तः; शत्रुघ्नः भरतः च युधाजितं मातुलं गत्वा। तेषां गमनानन्तरं, स राजा राज्यदानाय सज्जः अभवत्; तदा कैकेय्याः प्रार्थनया, राज्यं तस्य पुत्राय दातुम् उद्युक्तः। रामस्य चतुर्दशवर्षीयं वनवासं कामितवान्; पितुः हिताय, रामः लक्ष्मणसहितः सीतया सह गत्वा। राज्यं तृणमिव परित्यज्य, श्रृङ्गवेरपुरं गत्वा, रथं त्यक्त्वा प्रयागं, ततः चित्रकूटं पर्वतं गत्वा। रामवियोगात् राजा स्वर्गं गतः; कर्माणि कृत्वा, भरतः सैन्यसहितः आगत्य रामं सम्बोधितवान्। अयोध्यां आगत्य, 'राज्यं पालय, बुद्धिमन्' इति उक्तवान्; रामः न इच्छति, तस्य पादुकां राज्याय भरताय दत्तवान्। ततः भरतः विसर्जितः, रामस्य राज्यं पालयन्, नन्दिग्रामे वसन्, व्रतान् अनुष्ठाय, अयोध्यां न प्रविष्टवान्। रामः चित्रकूटात् निर्गत्य, अत्रेः आश्रमं गत्वा; सुतिक्ष्णं अगस्त्यं च नमस्कृत्य, दण्डकारण्यं प्रविष्टवान्। तत्र शूर्पणखा नाम राक्षसी दुष्टभावेन आगता; रामः तस्याः कर्णनासे छित्वा, तां प्रत्याख्यातवान्। तया प्रेरितः खरः, दूषणः, त्रिशिरा च, चतुर्दशसहस्रराक्षसैः सह आगताः। रामः तान् बाणैः यमपुरीं प्रेषितवान्; ततः रावणः राक्षस्याः प्रेरणया सीताहरणाय आगतः। स मारिचं मृगरूपं कृत्वा, त्रिधनुष्कं गृहीत्वा, अग्रे प्रेषितवान्; सीतया प्रेरितः, रामः मारिचं हत्वा। मरणे मारिचः 'सीते! लक्ष्मण!' इति उच्चैः आक्रन्दितवान्; सीता आह्वयति, लक्ष्मणः आगतः, रामः तं दृष्टवान्। राक्षसी मायया 'नूनं सीता हृताऽस्ति' इति उक्त्वा, रावणः अवसरं लब्ध्वा जानकीं गृहीत्वा अपहरत्। जटायुः हत्वा, रावणः लङ्कां गतः; तत्र सीतां अशोकवाटिकायाम् अधः रक्ष्यति। रामः आगत्य, शून्यं पर्णशालां दृष्ट्वा, जानक्याः शोकं कृत्वा अन्वेषणं आरब्धवान्। जटायुः कर्म कृत्वा, दक्षिणं गत्वा, सुग्रीवेण मैत्रीं कृतवान्। सप्त तालान् एकेन बाणेन विद्ध्वा, वालिं किष्किन्धाधिपं हत्वा। रामः सुग्रीवं राजा कृत्वा, स्वयं ऋष्यमूकं स्थितः; सुग्रीवः पर्वतसमाः वानरवीरान् प्रेषितवान्। सीतायाः अन्वेषणाय, वानराः हर्षेण पश्चिमं, उत्तरं, पूर्वं दिशं गत्वा, पुनः समागताः। ये दक्षिणदिशं जानक्याः अन्वेषणाय गताः, ते वनानि, पर्वतानि, द्वीपानि, नद्यः, तीराणि च अन्वेषितवन्तः। जानकीं न लब्ध्वा, मृत्युम् इच्छन्तः अभवत्; सम्पतिं वचनात् हनुमान् वानरश्रेष्ठः ज्ञातवान्। हनुमान् समुद्रं शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घित्वा, अशोकवाटिकायां जानकीं दृष्टवान्। राक्षसीभिः रावणेन च धम्यमाना, 'मम पत्नी भव' इति रावणेन उक्ता, सा केवलं रामं चिन्तयति। वानरः तस्यै मुद्रिकां दत्त्वा, 'अहं रामस्य दूतः; मा शोच, मैथिलि' इति उक्तवान्। 'किंचिद् चिन्हं दत्त्वा, यथा रामः माम् अनुस्मरति' इति श्रुत्वा, सीता चूडामणिं हनुमते दत्तवती। 'एवं रामं सम्बोध्य शीघ्रं माम् आनय' इति उक्ते, हनुमान् 'एवं भवतु' इति उक्त्वा, दिव्यं वाटिकां विनाशितवान्। अक्षं राक्षसादीन् हत्वा, हनुमान् स्वयम् बद्धः अभवत्। इन्द्रजित् बाणैः बद्धं हनुमन्तं दृष्ट्वा, रावणः सूचितः। हनुमान् 'अहं रामस्य दूतः; मैथिलीं रामाय दत्त्वा' इति उक्त्वा, रावणः क्रुद्धः हनुमतः पूच्छं दग्धवान्।