गरुडपुराणम्

रामः लक्ष्मणेन सह स्वपुर्यां अयोध्यायां गतवान्। तत्र स देवैः सह राज्यं कृत्वा प्रजाः पालयामास। धर्मसंरक्षणं कृत्वा अश्वमेधादियज्ञांश्च अयजयत्। तस्य राज्ञः रामस्य राज्ये वसुधा यथेष्टं मुदिताभूत्। सीता अपि रावणगृहे स्थित्वा तं न कदापि मनसा, वाचा, कर्मणा वा अभ्यैच्छत्—सा सर्वदा राघवे एव निष्ठाभूतासीत्। सा सीता पतिसंयता अनसूयायाः सदृशी पतिव्रता आसीत्। अधुनान्यां पतिव्रतायाः माहात्म्यं शृणु। प्रतिष्ठाने नगरे कश्चन कौशिकनामकः ब्राह्मणः कुष्ठरोगपीडितः आसीत्। तस्य भार्या पतिव्रता तमपि भगवद्भावेन उपास्य सेवा चकार। सः स्वपत्युः आज्ञया तद्विरुद्धां स्त्रियम् अपि आदाय, अधिकं धनं गृहीत्वा आगच्छत्। मार्गे कश्चन चौरः शूलारूढः संदिग्धचौर्यकारणात् तत्र आसीत्। तत्रैव अन्धकारे महान् माण्डव्यः अपि पीडितः स्थितः। कौशिकः भार्यां स्कन्धे कृत्वा तस्य पादं स्पृष्टवान्। माण्डव्यः तेन स्पर्शेन कोपितः तं प्रोवाच—“सूर्योदयकाले त्वं मृत्युम् अवाप्स्यसि, यतो माम् अङ्घ्रिणा विक्लवितवान्।” एतच्छ्रुत्वा तस्य भार्या प्रत्युवाच—“सूर्यः न उदयिष्यते।” ततो दीर्घकालं रात्रिरेव अभवत्, सूर्यस्य अनुदयात् देवाः भीताः अभवन्। ते ब्रह्माणं शरणं गताः। पद्मयोनिः प्रोवाच—“एष तपोबलः तपोबलैव शमनीयः।” पतिकृत्यनिष्ठायाः महिम्ना सूर्यः न उदयति। तेन न उदिते मृत्युलोके, देवेषु च अन्धकारम् अभवत्। तस्मात् तपस्विन्याः अनसूयायाः पतिव्रत्येन तुष्टिं कुरुत, सूर्यस्योदयाय। ते सर्वे अनसूयां पतिव्रतां गत्वा तुष्टुवुः। सा सूर्यं उदयितुं कारणम् अभवत्, स्वं पतिं च पुनरजीवयत्। एवं अनसूया पतिव्रत्येन सीतायाः अपि अतिशयिता अभवत्। ब्रह्मा पुनः उवाच—“रामायणं पापनाशनं शृणु। विष्णोः नाभिकमलं ब्रह्मा जातः, तस्य पुत्रः मरीचिः। मरीचेः कश्यपः, तस्मात् रिविः, रिवेः मनुः, मनोः वंशे इक्ष्वाकुः, तस्मात् रघुः। रघोः अजः, अजोः दशरथः महाबलः। दशरथस्य चत्वारः पुत्राः वीर्यशालिनः। कौसल्यायां रामः, कैकेय्यां भरतः, सुमित्रायां लक्ष्मणशत्रुघ्नौ जातौ। रामः पितरौ भक्त्या सेवमानः, विश्वामित्रात् अस्त्रसञ्चयं प्राप्य, ताटकां यक्षिणीं हत्वा, विश्वामित्रयज्ञे सुभाहुं च हत्वा, जनकयज्ञे गत्वा जानकीं परिणीतवान्। लक्ष्मणः ऊर्मिलां, भरतः माण्डवीं, शत्रुघ्नः कीर्तिमतीं कुशध्वजस्य च पुत्रीं परिणीतवन्तः। ततः सर्वे पितृभिः सह अयोध्यां गत्वा निवसन्। शत्रुघ्नभरतौ मातुलं युधाजितं प्रति गतौ। तयोः गते, राजा राज्यदानाय उद्यतः अभूत्। तदा कैकेय्याः प्रार्थनया राज्यं तस्य पुत्राय दातुम् उद्युक्तः। रामस्य चतुर्दशवर्षाणि वनवासः प्रार्थितः। पितुः सुखाय रामः लक्ष्मणसीतासहितः वनं गतः। राज्यं तृणवत् त्यक्त्वा शृङ्गवेरपुरं गत्वा, रथं त्यक्त्वा प्रयागं, ततो चित्रकूटं पर्वतम् अगच्छत्। रामवियोगात् राजा स्वर्गं गतः। संस्कारानन्तरं भरतः सैन्येन सह रामं उपसंगम्य, “राज्यं पालय” इति रामं प्रार्थितवान्। रामः तदनिच्छया पादुकां राज्याय भरताय दत्तवान्। भरतः तेन विसृष्टः नन्दिग्रामे व्रतानुष्ठानपरः अयोध्यां न प्रविष्टवान्, रामस्य राज्यं पालयामास। रामः चित्रकूटात् निर्गत्य अत्र्याश्रममगच्छत्। सुतिक्ष्णागस्त्यौ प्रणम्य दण्डकारण्यं प्रविष्टवान्। तत्र शूर्पणखा राक्षसी दुष्टभावेन आगता। रामः तस्या नासिकाकर्णौ छित्वा ताम् अपाकरोत्। तस्या प्रेरणया खरदूषणत्रिशिरः चतुर्दशसहस्रैः राक्षसैः सहिताः आगताः। रामः तान् बाणैः यमपुरीं प्रापितवान्। ततो रावणः तया प्रेरितः सीताहरणाय आगतः। मारीचं मृगरूपेण कृत्वा, त्रिदण्डं गृहीत्वा, तं प्रेषितवान्। सीतया प्रेरितः रामः मारीचं हन्ति। मरणकाले मारीचः “हा सीते! हा लक्ष्मण!” इति आक्रोशत्। सीता आहूय लक्ष्मणः आगतः, तदा रामः तं ददर्श। राक्षसी मायया “सीता नूनं हृता” इति उक्तवती। रावणः अवसरं लब्ध्वा जानकीं हृतवान्। जटायुः हत्वा बलवान् रावणः लङ्कां गतः। तत्राशोकवनिकायाम् अधः सीतां रक्षितवान्। रामः तत्र आगत्य शून्यां कुटीम् अपश्यत्। जानक्याः शोकात् अन्वेषणं चकार। जटायोः संस्कारं कृत्वा दक्षिणदिशं गतः। तत्र सुग्रीवेण मैत्रीं कृतवान्। सप्त ताळान् एकबाणेन विद्ध्वा, वानरपतिं वालीं हत्वा, सुग्रीवं राज्ये स्थाप्य, स्वयम् ऋष्यमूकगिरौ स्थितवान्। सुग्रीवः पर्वतसमाः वानरान् प्रेषितवान्।