गरुडपुराणम्

भगवान् हरिः, अनन्तरं, आयुर्वेदस्य अष्टाङ्गविद्यां सुश्रुताय उपदिश्य, देवतानां हितार्थं स्त्रीरूपं धारयन् अमृतं ताभ्यः दत्तवान्। ततः वराहावतारं कृत्वा हिरण्याक्षं दैत्यं हत्वा, पृथिवीं उद्धृत्य सुरान् अपालयत्। पुनः नरसिंहरूपेण हिरण्यकशिपुं दैत्यशत्रुं निहत्य, दैत्यान् विनाश्य, वेदान् धर्मं च सुरांश्च रक्षितवान्। ततो जमदग्नेः पुत्ररूपेण परशुरामः जगन्नाथः अभवत्। स हरिः एकविंशतिःवारं क्षत्रियवर्गं पृथिव्यां क्षपयामास। कर्तवीर्यं रणमध्ये हत्वा, पृथिवीं कश्यपाय दत्त्वा, यज्ञं सम्पन्न्य महेन्द्रगिरौ वासं कृतवान्। अनन्तरं, दुष्टनाशकः रामः चतुर्धा अवतारं कृत्वा, दशरथस्य पुत्ररूपेण जातः। तस्य अनुजः भरतः, लक्ष्मणः, शत्रुघ्नः च अभवन्। जानकी रामपत्नी अपि तत्र। रामः पितुः प्रतिज्ञार्थं मातॄणां हिताय प्रवृत्तः। सः श्रुङ्गवेरं, चित्रकूटं, दण्डकारण्यं च अगमत्। तत्र शूर्पणखायाः नासिकां छित्त्वा, खरदूषणौ च निहत्य, राक्षसीं निशाचरं येन सीता हृता, तं रावणं तस्य भ्रातरं च लङ्कापुर्यां हत्वा, विभीषणं स्थापयामास। राक्षसाधिपतित्वे विभीषणं स्थाप्य, सुग्रीवहनुमदादिभिः सहितः, सीतया सह पुष्पकयानं आरुह्य स्वपत्नीसमेतः अभवत्। सः लक्ष्मणसहितः स्वपुरीं अयोध्यां गतः, राज्यं कृत्वा प्रजाः सुरादिभिः सह अपालयत्। धर्मस्य रक्षणं कृत्वा, अश्वमेधादि यज्ञान् च अकरोत्; तदा पृथिवी रामराज्ये यथाकामं प्रमुदिता। सीता अपि रावणगृहे स्थित्वा तं न प्रवर्तिता; सा कर्मणा, मनसा, वाचा च राघवे नित्यं अन्वगात्। सा सीता पतिसंयुक्ता, यथा अनसूया, तथा एव आसीत्। इदानीं पतिसंयुक्तायाः माहात्म्यं शृणु। कदाचित् प्रतिष्ठानायां कौशिकः नाम ब्राह्मणः कुष्ठरोगपीडितः आसीत्; तस्य भार्या तम् एव देववत् अर्चयामास। तेन तिरस्कृता अपि, सदा पतिं देवत्वेन अपश्यत्; तस्याज्ञया द्वेष्यां स्त्रीं गृहीत्वा अधिकं द्रव्यम् आनयामास। मार्गे चौरः कश्चित् शूलारूढः, माण्डव्यः तापसः तमः क्लेशितः तत्र आसीत्, स च ब्राह्मणः। कौशिकः भार्यां स्कन्धे कृत्वा गच्छन् माण्डव्यस्य पादयोः स्पर्शनं कृतवान्; माण्डव्यः कोपितः तम् उक्तवान्— "प्रभाते त्वं मृत्युम् आप्स्यसि, यतो मां पादेन स्पृष्टवान्।" इत्युक्ते, तस्य भार्या प्रत्युवाच— "सूर्यः न उदयिष्यति।" ततः सूर्ये अनुदिते, रात्रिः बहुवर्षाणि प्रवृत्ता; तस्मात् देवाः भीताः अभवन्। ते ब्रह्माणं शरणं जग्मुः; पद्मयोनि तान् उक्तवान्— "एष तपः तपसा एव शम्यते।" पतिसंयुक्तायाः महिम्ना सूर्यः न उदयति; तस्मात् अन्धकारः मर्त्येषु, सुरेषु च जातः। अतः पतिसंयुक्तां तपस्विनीं अनसूयाम् उपशमयन्तु इति। ततः ते तस्याः समीपं गत्वा ताम् अनसूयां संतुष्टवन्तः; सा सूर्यं उदययामास, पतिं च जीवयामास। अनसूया पतिसंयुक्तया सीतां अपि अतिक्रान्ता। अनन्तरं, ब्रह्मा उवाच— "अहं रामायणं पापनाशनं कथयिष्यामि। विष्णोः नाभेः ब्रह्मा जातः, तस्य पुत्रः मरीचिः। मरीचेः कश्यपः, तस्मात् ऋवि, तस्मात् मनुः, तस्मात् इक्ष्वाकुः, तस्मात् रघुः। रघोः अजः, अजस्य दशरथः, तस्य चत्वारः पुत्राः महाबलिनः। कौशल्यायाम् रामः, कैकेय्यां भरतः, सुमित्रायां लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च।" "रामः पितरौ भक्त्या सेवमानः, विश्वामित्रात् शस्त्रसंग्रहम् अपश्यत्; ततः ताटकां यक्षिणीं हत्वा, विश्वामित्रस्य यज्ञे सुभाहुं निहत्य, जनकस्य यज्ञे गत्वा जानकीं विवाहितवान्। लक्ष्मणः ऊर्मिलां, भरतः माण्डवीं, शत्रुघ्नः कीर्तिमतीं कुशध्वजसुता च विवाहयामास।" "रामादयः पितृभिः सह अयोध्यां गताः; शत्रुघ्नभरतौ युधाजितं मातुलं प्रति जग्मतुः। तयोः गत्वा सति, राजा राज्यदाने सज्जः, कैकेय्याः प्रार्थनया राज्यं तस्य पुत्राय दातुम् इच्छत्। रामस्य चतुर्दशवर्षाणि वनवासः कामितः; पितुः हिताय रामः लक्ष्मणसीतासहितः वनं गतः।" "स्वराज्यं तृणवत् त्यक्त्वा श्रुङ्गवेरपुरं गत्वा, रथं त्यक्त्वा प्रयागं, ततः चित्रकूटं गतः। रामवियोगात् राजा दिवं गतः; संस्कारं कृत्वा भरतः सेनया सह आगत्य रामं प्रार्थयामास— 'राज्यं पालय।' रामः न इच्छन् पादुकां भरताय दत्तवान्।" "भरतः निर्याय, रामस्य राज्यं पालयन्, नन्दिग्रामे वसन्, व्रतानि पालयन्, अयोध्यां न प्रविष्टः। रामः चित्रकूटात् निर्गत्य, अत्र्याश्रमं गत्वा, सुतिक्ष्णं अगस्त्यं च प्रणम्य, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। तत्र शूर्पणखा नाम राक्षसी शत्रुभावेन आगता; रामः तस्या नासिकाकर्णौ छित्वा, तां निवार्य प्रेषितवान्।" एवं हरिः विविधावतारैः सुराणां पृथिव्याः च रक्षां कृतवान्, धर्मस्य प्रतिष्ठां स्थापयामास च।