गरुडपुराणम्

शृणुत, धर्मप्रियाः, एते बर्हद्रथाः स्मृताः—सुमतिः, सुबलः, नीतः, सत्यजित्, विश्वजित्, इषुञ्जयः च। तेषां अनन्तरं, अधार्मिकाः शूद्रवर्गीयाः नृपाः भविष्यन्ति। ततो भगवाञ्शाश्वतः नारायणः, स्वर्गादीनां कारणभूतः, स्वयमेवावतरीष्यति। त्रिविधः संहारः—नैमित्तिकः, प्राकृतः, आत्मसंहारश्च। पृथिवी आप्सु विनश्यति, आपः अग्नौ, अग्निः वायौ, वायुः व्योमनि लीयते। व्योम अहंकारे, अहंकारः बुद्धौ, बुद्धिः चित्ते, चित्तं प्राणे, प्राणः अव्यक्ते, अव्यक्तं च परमात्मनि लीयते। स परमात्मा एव परमेश्वरः विष्णुः, एकः नारायणः, स पुरुषः। अन्यत् सर्वं, लोकाः स्वर्गादयः च, नश्वरम्; स तु अक्षरः परः च। यतः नृपाणां चान्येषां च अन्तः जातः, तस्मात् पापं वर्जयेत्। धर्मे स्थित्वा, पापं त्यक्त्वा, हरिं प्राप्नोति। ब्रह्मा उवाच—भगवान् हरिः स्वयम् अवतीर्य, मनून् चान्यान् च रक्षितवान्; दुष्टाचारस्य नाशाय, वेदधर्मस्य च रक्षाय। स किल मत्स्यादिरूपाणि धारयन् अवतीर्यते। मत्स्यरूपेण हयग्रीव नाम दानवम्, अश्वेषु कंटकम्, हत्वा वेदान् पुनर्नीतवान्। ततो केशवः वेदान् पुनः प्राप्य, मनून् च रक्षितवान्; कूर्मरूपेण मन्दरगिरिम् उद्दधार। क्षीरसागरमन्थने, धन्वन्तरिर्देवः कुम्भपूर्णममृतं गृहीत्वा प्रादुरभूत्। सुष्रुताय अष्टाङ्गायुर्वेदं उपदिश्य, हरिः मोहिन्याकारं गृहीत्वा, अमृतं देवेभ्यः दत्तवान्। ततो वाराहरूपेण हिरण्याक्षं हत्वा, पृथिवीं उद्धृत्य, देवान् च रक्षितवान्। पश्चात् नरसिंहरूपेण, हिरण्यकशिपुं दैत्यशत्रुं हत्वा, दैत्यान् निघ्नन्, वेदधर्मादीन् च रक्षितवान्। अनन्तरं जमदग्नेः पुत्रः, जगत्पतिः परशुरामः, एकविंशतिः कृत्वा क्षत्रियहीनां पृथिवीं चकार। स युद्धे कार्तवीर्यं हत्वा, पृथिवीं कश्यपाय दत्त्वा, महेन्द्रे तपश्चर्यां चकार। ततो दशरथस्य पुत्रः, पापनाशकः रामः, चतुर्धा अवतीर्णः। भरतः भ्राता, लक्ष्मणः च शत्रुघ्नः च, जानकी च रामपत्नी अभवत्। रामः पितुः वचनस्य पालनाय, मातॄणां हिताय, कृतवान्। रामः शृङ्गवेरपुरं, चित्रकूटं, दण्डकारण्यं च आजगाम। तत्र शूर्पणखायाः नासिकां छित्वा, खरदूषणौ च हत्वा। निशाचरं सीताहरणं कृत्वा, रावणं तस्य भ्रातरं च लङ्कायां हत्वा, विभीषणं स्थापयामास। विभीषणं राक्षसराज्ये स्थापयित्वा, सुग्रीवेण हनुमता च सह, पुष्पकविमाने सीतया सह रामः आरूढः। लक्ष्मणेन सह, स्वपुरीं अयोध्यां गतः। राज्यं कृत्वा, प्रजाः सुरादिभिः सह अपालयत्। धर्मस्य रक्षां कृत्वा, अश्वमेधादीनि यज्ञान् चकार। रामराज्ये सा वसुधा यथेष्टं मुदं प्राप। सीता अपि रावणगृहे स्थित्वापि, न तं मनसा, वाचा, कर्मणा वा गता; सदा राघवे समर्पिता। सा सीता पतिसंयता आसीत्, यथा अनसूया। श्रीपतिव्रतायाः माहात्म्यं शृणु। कश्चन प्रतिष्ठानायां कौशिकः नाम ब्राह्मणः, कुष्ठरोगपीडितः, तस्य पत्नी तं देववत् उपास्य, तं सदा पूजयामास। अपमानं प्राप्यापि, पतिं देवत्वेन एव अचिन्तयत्। तस्य आज्ञया, या द्विष्टा स्त्री, तां गृहीत्वा, अधिकं द्रव्यं नीतवती। मार्गे चौरः कश्चन शूले आरोपितः, चोरीसन्दिग्धः, तत्र माण्डव्यः अपि तमिस्रे दुःखितः, स ब्राह्मणः च। कौशिकः भार्यां स्कन्धे कृत्वा, माण्डव्यपादम् अस्पृशत्। माण्डव्यः कोपितः तम् उक्तवान्—"प्रभाते त्वं म्रियसे, पादस्पर्शात्।" इति। तत् श्रुत्वा तस्य पत्नी अवदत्—"सूर्यः न उदयिष्यति।" ततः सूर्ये न उदिते, रात्रिः अतीव दीर्घा जाताऽनेकवर्षाणि; तेन देवाः भीताः अभवन्। ते ब्रह्माणं शरणं गताः। ब्रह्मा उवाच—"एष तपोबलः तेनैव शम्यते।" पतिव्रतायाः महिम्ना सूर्यः न उदेति; तेन, मृत्युलोके अन्धकारः जातः। तस्मात्, पतिव्रतां तपस्विनीं अनसूयां प्रसादयन्तु, सूर्यस्योदयाय। ते देवाः अनसूयां गत्वा, तां पतिव्रतां प्रसाद्य, सूर्यं उदयितुं कारणं कृतवन्तः; सा स्वपतिं च जीवन्तम् अकरोत्। अनसूया पतिव्रत्ये सीतायाः अपि अतिक्रान्ता अभवत्। ब्रह्मा उवाच—अधुना रामायणं पापनाशनं शृणु। विष्णुनाभेः ब्रह्मा जातः, तस्य पुत्रः मरीचिः। मरीचेः कश्यपः, तस्मात् ऋवि, ऋवेः मनुः स्मृतः। मनोः वंशे इक्ष्वाकुः, इक्ष्वाकोः रघुः। रघोः अजः, अजस्य दशरथः बलवान्। तस्य चत्वारः पुत्राः वीर्यशालिनः। कौसल्यायां रामः, कैकेय्यां भरतः, सुमित्रायां लक्ष्मणशत्रुघ्नौ जातौ। रामः पितरौ मातरं च भक्त्या सेवमाणः, विश्वामित्रात् अस्त्रगणं प्राप्य, ताटकां यक्षिणीं हत्वा, विश्वामित्रस्य यज्ञे सुभाहुं निहत्य, जनकस्य यज्ञे गत्वा, जानकीं परिणीतवान्।