गरुडपुराणम्

ब्रह्मा उवाच— द्वादशी या श्रवणयोगे सञ्जाता, सा भोगमोक्षप्रदा कथ्यते। एकादशी च द्वादशी च, यदा श्रवणयुक्ते स्यातां, तदा तयोः महत्त्वं विशेषतया विज्ञेयम्। सा हि तिथि विजयेत्यभिधीयते; तत्र हरिपूजनं सर्वान्यपि विधीन् यः करोति, स तस्य पुण्यस्य क्षयो नास्ति। एकेन भक्तेन, रात्रौ उपवासेन, वा याचितेन च, यः यथाशक्ति तत्र आचरति, तस्य फलम् अव्ययम्। तस्मिन्नेव दिवसे उपवासं कृत्वा, अथवा भिक्षया यथोचितं आहारं स्वीकृत्य, द्वादश्यां न खादेत। विशेषतः कुल्थ, मांस, मधु, लोभ, मिथ्यावचनं— एतानि सर्वथा वर्जनीयानि। व्यायामं, मैथुनं, दिवास्वप्नं, अञ्जनं, शिलापिष्टं च अन्नं, मसूरं च, द्वादश्यां त्याज्यम्। भाद्रपदस्य शुक्लपक्षे द्वादशी या श्रवणयोगे स्यात्, सा महाद्वादशीति प्रसिद्धा; तत्र उपवासस्य फलम् अत्यन्तं महत्। यदि तदा बुधयोगः अपि स्यात्, संगमे स्नानं कृत्वा, सुवर्णमयं वामनमूर्तिं कलशे स्थाप्य, तस्य पूजनं विधिना करणीयं। श्वेतवस्त्रयुग्मेन आवृत्य, छत्रपादत्रयसमेतं, तस्य शिरसि "ॐ नमो वासुदेवाय" इत्यनेन मन्त्रेण पूजां कुर्यात्। तथैव श्रीधराय मुखं, कृष्णाय कण्ठं, श्रीपतये वक्षःस्थलं, सर्वायुधधराय भुजौ पूजयेत्। व्यापकाश्रये उदरं, केशवाय नाभिं, त्रैलोक्यनाथाय गुदं, सर्वधारिणे ऊरू पूजयेत्। सर्वात्मने पादौ पूजयित्वा, घृतोदनं नैवेद्यं निवेदयेत्; कलशान्, मधुराणि च दद्यात्, रात्रौ जागरणं कुर्यात्। स्नात्वा शौचादिकं कृत्वा, पुष्पैः पूजां समाप्य, "नमोऽस्तु ते गोविन्द, श्रवणाख्य महामते!" इति वदेत्। सर्वपापसमूहं नाशयित्वा, सर्वसुखप्रदः भव; देवाधिदेवो भगवान् प्रसन्नोऽस्तु। कलशदानं ब्राह्मणेभ्यः दद्यात्; नदीतीरे वा स्वगृहे वा एतत् कृत्वा, सर्वाभिलषितं प्राप्नोति। ततो ब्रह्मा पुनरुवाच— त्रयोदश्यां कामाय समर्पितायां, दमनीयादिभिः पुष्पैः, रत्नैः भूषितं, आशोकं, हर्षस्नेहयुतं च पूजयेत्। एष मदनकत्रयोदशीव्रतम्। चतुर्दश्यां च, शुक्लकृष्णाष्टम्योरपि, वर्षमेकं निराहारः, शिवस्य पूजनं कृत्वा, मोक्षं लभते। एतच्छिवचतुर्दशी-चाष्टमीव्रतम्। यः कार्तिक्यां त्रिरात्रोपवासं कृत्वा गृहं ददाति, स सूर्यलोकं प्राप्नोति; एष दीपव्रतम्। अमावास्यायाम्, पितृभ्यः जलादिदानं अक्षयम्; रात्रौ एकवारं भोजनं कृत्वा, नाम्ना तिथिषु पूजनं, सर्वमङ्गलप्रदं भवति। द्विजश्रेष्ठ! मासे मासे द्वादशराशयः, तेषां प्रत्येकस्य अन्ते, नाम्ना अच्युतस्य पूजनं विधिना करणीयं। मार्गशीर्षे केशवस्य, कृत्यादौ च, चतुर्मासे घृताहुतिरेव, क्रीसरं च नैवेद्यं दद्यात्। आषाढारम्भे पायसं दद्यात्, तेन ब्राह्मणान् तर्पयेत्; पञ्चप्रकारेण जलस्नानभोजनैः रात्रौ उपवासं कुर्यात्। सम्यगुपहारः यावत् विसर्जनं न कृतं, तावत् नैवेद्यं भवति; भगवान् विसृष्टे शेषं नर्माल्यं भवति। पाञ्चरात्रविदः तदनन्तरं नैवेद्यं भुञ्जते; एवं संवत्सरान्ते विशेषभक्त्या पूजनं कुर्यात्। "नमस्तेऽच्युत! पापानि मे नश्यन्तु, पुण्यं सदा वर्धतां, धनधान्यं न क्षीयताम्, सन्ततिः नित्यं स्थिरा भवतु। यथा त्वं परमात्परः, ब्रह्मस्वरूपः, तथा मे सर्वपापापह, अनन्तकामान् सदा पूरय। अच्युत! अनन्त! गोविन्द! कृपां कुरु; यद्वाञ्छितं तत् अव्याहतं वरं दत्त्वा मां तर्पय।" यः सप्तवर्षाणि एकादश्यष्टम्यां चतुर्दश्यां च उपवासं करोति, स दीर्घायुः, श्रीमान्, परमपदं लभते। सप्तम्यां विष्णुं, दुर्गां, शंभुं, सूर्यं च क्रमशः पूजयेत्; तेषां लोकान्, सर्वशुद्धकामान्, शुद्धिं च प्राप्नोति। एकनिष्ठया सर्वदेवताभक्त्या, रात्रौ उपवासेन, भिक्षया वा शाकाद्यन्नेन वा, यः पूजयति, स धन्यः। यः सर्वासु तिथिषु एतानि व्रतानि आचरति, स भोगमोक्षद्वयं प्राप्नोति। प्रतिपद्यां कुबेराग्नी, अश्विनौ च पूजनीयौ। द्वितीयायां लक्ष्मीयमौ, पञ्चम्यां पार्वतीश्री, षष्ठ्यां नागाः, सप्तम्यां कार्त्तिकेयः सूर्यश्च धनदायकौ। दुर्गाष्टम्यां दुर्गा मातरश्च, नवम्यां तक्षकः, दशम्यां इन्द्रः, एकादश्यां कुबेरमहर्षयः। द्वादश्यां हरिः, त्रयोदश्यां काममहेश्वरौ, चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां च ब्रह्मादयः पितरश्च पूजनीयाः। एवं व्रतानि समाप्य, श्रीगर्वडपुराणे हरिः प्रोवाच— "राजवंशानां वंशानुचरितानि वक्ष्यामि। विष्णुनाभेः ब्रह्मा, तस्याङ्गुष्ठात् दक्षः। तस्मात् पितरः, तेषां विवस्वान्, विवस्वतः पुत्रात् मनुः, तस्मात् इक्ष्वाकुः, शर्यातिः, नृगः, धृष्टः, प्रषध्रश्च। नरीष्यन्तः, नाभागः, दिष्टः, शशकश्च। मनोः कन्या इला, तस्या पुत्रः सुद्युम्नः। बुधात् इलायां च, रुद्रपुत्रः पुरूरवाः। सुद्युम्नस्य त्रयः पुत्राः— उत्कलः, विनताः, गयश्च। गोवधात् अभृश्रद्धः, मनोः पृषध्रः। करूषात् कारूषाख्याः क्षत्रियाः। दिष्टस्य पुत्रो नाभागो, स वैश्यः अभवत्; तस्मात् भलन्दनः, तस्मात् वत्सप्रीतिः। ततः पांशुः, तस्मात् खनित्रः, तस्मात् भूपः, तस्मात् क्षुपः, तस्मात् विंशः, तस्य पुत्रः विविंशकः। विविंशात् खनीनेत्रः, तस्य पुत्रः विभूतिः, तस्मात् करन्धमः, तस्मात् अविक्षितः। अविक्षितात् मरुत्तः, तस्मात् नरीष्यन्तः, तस्मात् तमः, तस्मात् राजवर्धनः।" एवं श्रीमद्गर्वडपुराणे व्रतानां माहात्म्यं, पूजाविधिं, राजवंशपरंपरां च ब्रह्मणा कथितम्।