ताः स्त्रियः तं प्रापुर्ययाचन्त—“व्रतं कुरु, वयं तुभ्यं भोजनं दास्यामः; व्रतं कुरु।” सः स्वभार्यायाः च धनस्य च हेतोः बुधं सम्पूज्य व्रतं अकरोत्। ताभ्यां द्वौ पत्रौ गृहित्वा सः प्रदत्तं भोजनं अश्नोत्। स्त्रियः तत्रतः निर्गत्य, तौ द्वौ धनं प्राप्य तस्यैव धनस्य आस्वादं कृतवन्तौ। चौरैः प्रदत्तं गृहीत्वा सः सायं गृहं प्रत्यागच्छत्, दुःखितं वीरं प्रणम्य, रात्रौ सुखेन शयने शयामास। ततश्च कन्यां यौवने स्थितां दृष्ट्वा सः चिन्तयामास—“कस्मै कन्यां ददामि?” शोकात् च व्रतस्य फलात् च सः उक्तवान्—“यमाय दास्यामि।” पितरौ स्वर्गं गतौ सति कौशिकः राज्यस्य कृते व्रतं कृत्वा अयोध्यायाः महद्राज्यं दत्तवान्, भगिनीं च यमाय ददौ। यमः तस्यै उक्तवान्—“मम पुरीगृहे गार्हस्थ्यं कुरु।” यमस्य अन्यत्र गते सा द्वारं न उद्घाटयत्। सा स्वमातरं पाशबद्धां बन्धनस्थां दृष्टवती। ततः सा चिन्तायुक्ता कौशिकेन उक्तं मोक्षदं व्रतं ज्ञात्वा तदाचरितवती, ततः मुक्ताभवत्। अतः व्रतं कर्तव्यम्। व्रतस्य पुण्यबलात् सा स्वर्गं गता तत्र च सुखेन वसति स्म। ब्रह्मा उवाच—“ये चैतन्ये शुक्लाष्टम्यां पुनर्वसौ अशोकस्याष्टौ कोपान् पिबन्ति, ते दुःखं न प्राप्नुवन्ति। हे अशोक, हरप्रिय, वसन्ते जात, अहं त्वां दुःखपीडितः पिबामि—मम दुःखं सर्वदा अपाकुरु।” एवं अत्र अशोकाष्टमीव्रतं परिगणितम्। ब्रह्मा पुनरुवाच—“आश्वयुजे शुक्लाष्टम्यां उत्तराषाढायुक्तायां या महानवमी, तत्र स्नानदानादिकं अक्षयपुण्यदं भवति। शुद्धनवम्यां दुर्गां सम्पूज्य महाव्रतं महाफलदं शङ्करादिभिः आचरितमस्ति। षष्ठ्यादारभ्य, नृपस्य रिपुजयाय, कन्यां सदा भोजयेत्, जपहोमसंयुक्तया। पूजायां च संबंधितेषु कर्मसु मन्त्रः—‘हे दुर्गे, हे दुर्गे, हे रक्षिणि, स्वाहा।’ नवदुर्गाः दीर्घस्वरेण नमःशब्दान्ताः पूजनीयाः। षड्भिः शब्दैः—‘नमः, स्वाहा, वषट्’ इत्यादिभिः, हृदयादारभ्य कनिष्ठान्तं, शिवायाः कर्म सम्पादनीयम्। अष्टम्यां नवद्वारकुटिराः वा एकमेव वा निर्माय, तत्र सुवर्णरजतादिभिः देवी स्थापनीया। शूलखड्गपुस्तकपटचित्रे, कपालढक्कामणिव्यालधनैः वा पूजनीयम्। वामहस्तेषु ध्वजदुन्दुभिपाशान्, दक्षिणेषु शूलमुसलत्रिशूलवज्रखड्गाङ्कुशान् धारयन्ती। बाणचक्रदण्डयुक्ता दुर्गा शस्त्रभूषिता, शेषरूपाणि षोडशबाहूनि, अञ्जनढक्कावर्जितानि। रुद्रचण्डा, प्रचण्डा, चण्डोग्रा, चण्डनायिका, चण्डा, चण्डवती, चण्डरूपा, अति भीषणा चण्डिका च। नवम्याः रूपं भीष्णं दीप्तमध्यमाग्निसदृशं, पीतम् शीघ्रं कृष्णनीलधूम्रदीप्तम्। कपिशारुणपाण्डुरं, निपीडितं हरितं च। तस्य नाम ‘महिषः’, रूपं खड्गाग्रवत्, विकटहनु, मुष्टिकठिनं च। दशाक्षरमन्त्रजपात् सः न बध्यते। ततः पञ्चदशाङ्गुलखड्गेन वा त्रिशूलेन बलिदानं कुर्यात्; वा चिह्नपादुकायाम् वा जलमध्ये पूजयेत्। विविधां पूजां रक्षेत्, अष्टम्यां उपोष्य, पञ्चवर्षाणि महिषं वा अजं बलिं दद्यात्, रात्र्यन्ते वधं कुर्यात्। नियमानुसारं, कालीसम्भूतं रक्तादिकं दद्यात्; नैऋत्ये पूतनायै, वायव्ये दुष्टराक्षस्यै। ईशान्यां चरकी, आग्नेये विदारिकायै च दद्यात्। ब्रह्मा उवाच—“महाकौशिकमन्त्रः अत्रोक्तः, यः महाफलदः। ‘ॐ नमो महाकौशिकायै, ॐ हूं हूं, प्रभास्वर, लल लल, कुल्व कुल्व, चुल्व चुल्व, खल्ल खल्ल, मूल्व मूल्व, गुल्व गुल्व, तुल्व पुल्ल पुल्ल, ढल्व ढुल्व, धूम धूम, धमधम, हन हन, दह दह, आज्ञापय आज्ञापय, विदारय विदारय, कम्पय कम्पय, कम्पय कम्पय, पूरय पूरय, आविश आविश, ॐ ह्रीं ॐ ह्रीं हं वं वं हुं तटतटा मदमदा ह्रीं ॐ हूं, नमो नैर्ऋत्यै।’ एष मन्त्रः नैर्ऋत्यै दातव्यः। महाकौशिकमन्त्रेण बलिं सम्प्रक्षिप्य। देवीसामक्षं राजा स्नानं कृत्वा, छत्रं स्थाप्य, पिष्टकं विधाय, खड्गेन हत्वा, स्कन्दविषाकाभ्यां बलिं दद्यात्। रात्रौ मातृणां देवीनां च पूजां कुर्यात्—ब्रह्माणीं, माहेशीं, कौमारीं, वैष्णवीं, वाराहीं, माहेन्द्रीं, चामुण्डां, चण्डिकां, जयन्तीं, मङ्गलां, कालीं, भद्रकालीं, कपालिनीं, दुर्गां, क्षमां, शिवां, धात्रीं, स्वाहां, स्वधां च। कन्याभिः स्त्रीभिश्च दुग्धादिभिः स्नापनीया देवी। द्विजातिभ्यः पाखण्डिभ्यश्च अन्नदानं कृत्वा, ध्वजपत्रपटैः वस्त्रैश्च रथयात्रायाम् पूजां कुर्यात्। महानवम्यां एषा पूजा विजयं राज्यं च ददाति। ब्रह्मा उवाच—“आश्विनशुक्लनवम्यां एकभोजनपूर्वकं पूजां कुर्यात्; लक्षजपं देवीद्विजयोः। चैत्रशुक्लनवम्यां दामनकपुष्पैः पूजयित्वा आयुः, आरोग्यं, श्रीः, शत्रुनिर्जयश्च लभ्यते। दशम्यां एकभोजनं कृत्वा, अन्ते दश गाः दद्यात्; सर्वदिक् सुवर्णदानात् विश्वेश्वरः भवति। एकादश्यां ऋषीणां पूजा सर्वहिताय कर्तव्या; अन्ते धन्याः पुत्रवन्तश्च ऋषिलोकं विशन्ति। ऋषयः—मरीचिः, अत्रिः, गिरिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, प्रचेताः, वसिष्ठः, भृगुः, नारदश्च। चैत्रादौ दामनमालाभिः पूजां कुर्यात्; अष्टमी अशोका, नवमी वीरा, दशमी दामना, तथैव नवमी एकादशी च दामना इति कथ्यन्ते।” एवं संक्षेपेण पुण्यव्रतानां, देवीपूजनस्य च महात्म्यं, विधिं च, कौशिकवंशस्य चरितं च श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः साधकः सर्वान् पुण्यान् फलान् प्राप्नुयात्।