यस्याः तस्मिन दिवसे यः नियमं पालयति, तस्य धनं कदापि क्षयं नयति। तत्र अङ्गुल्याः द्वे परित्यज्य, अष्टमुष्टिका तण्डुलाः उपयोज्याः। मोक्षकामः जनः सत्यश्रद्धया आम्रपत्रे खाद्यं स्थापयित्वा, कुशैः खादेत। तदन्नं कलम्बिकासमर्पितं चेद्, यथेष्टं फलम् अवाप्नोति। जलस्थले पञ्चोपचारेण बुधं पूज्य, यथाशक्ति कुम्भं तण्डुलैः दत्वा दानं कुर्यात्। बुधस्य बीजमन्त्रः—‘बुं बुधाय’—स्वाहा अन्ते, पद्मादि वस्तुभिः सह। बुधः कृष्णवर्णः, धनुष्पाणिः, पत्राङ्गमध्ये स्थितः। बुधाष्टमीव्रतम् पुण्यं, तद् विदुषां श्रोतव्यम्। पाटलिपुत्रनगरे वीरः नाम ब्राह्मणः आसीत्। तस्य पत्नी रम्भा, पुत्रः कौशिकः। तस्य कन्या विजयायाः नाम, गोपः वृशः। कौशिकः वृशं गृहीत्वा, ग्रीष्मे गङ्गां गतः, तत्र रममाणः। वृशः गोपालैः चौरैः च क्रीडायाम् अभिहृतः। गङ्गात् उत्थाय, दुःखितः वनं विचरति। विजयायाः जलाय गच्छति, तस्य भ्राता अपि सह गच्छति। तृषार्तः, पद्मनालान् अन्वेषयन्, सरः प्राप्तः। दिव्यस्त्रीणां पूजादिकं दृष्ट्वा, विस्मितः अभवत्। ताः समीपं गत्वा, ‘अहं क्षुधितः, भ्राता अपि’ इति खाद्यं याचति। स्त्रियः ऊचुः—‘व्रतम् आचर, खाद्यं दास्यामः; व्रतम् कुरु।’ पत्न्याः च धनस्यार्थं बुधं पूजयाम्। द्वे पत्रे गृहीत्वा, यत् खाद्यं दत्तम्, तद् अन्नं खादति। स्त्रियः निर्गच्छन्ति, तौ धनम् प्राप्तौ, तद् धनम् पिबन्ति। यत् चौरैः दत्तम्, तद् गृहं रात्रौ आगत्य, दुःखितं वीरं नमस्कृत्य, सुखेन शय्यां गच्छति। युवत्याः दर्शनं कृत्वा, तस्य पिता चिन्तयति—‘कन्यां कस्य दद्यात्?’ दुःखात्, व्रतस्य फलं स्मृत्वा, ‘यमाय दास्यामि’ इति। मातापितरौ स्वर्गं गच्छन्ति, कौशिकः राज्याय व्रतं कृतवान्, अयोध्यायाः महराज्यं दत्तवान्, भगिनीं यमाय दत्तवान्। यमः तां ‘मम नगरे गृहे स्था’ इति उक्तवान्। यमस्य अन्यत्र गत्वा, सा द्वारं न उद्घाटयति। सा स्वमातरं पाशेन बद्धां दृष्ट्वा, दुःखिता अभवत्। तदा, कौशिकेन उक्तं व्रतं ज्ञात्वा, मोक्षदं तद् आचरति, विमुक्ता अभवत्। अतः एतत् व्रतं पालयितव्यम्। व्रतस्य पुण्येन, सा स्वर्गं गच्छति, सुखेन तत्र वसति। ब्रह्मा उवाच—यः चैत्रमासस्य शुक्लाष्टम्यां पुनर्वसुनक्षत्रे अशोकस्य अष्टपुष्पाणि पिबति, तस्य दुःखं कदापि न भवति। ‘हे अशोक, हरस्य प्रियः, वसन्ते जातः, दुःखितः त्वां पिबामि, दुःखं सदा हर।’ एषा अशोकाष्टमीव्रतम्। ब्रह्मा उवाच—आश्वयुजमासस्य शुक्लाष्टम्यां उत्तराषाढानक्षत्रे महानवमीति प्रसिद्धा; स्नानं, दानं, इत्यादि अक्षयपुण्यं। शुद्धनवम्याम् दुर्गां पूज्य, महाव्रतम्, महापुण्यं, शङ्करादिभिः आचरितम्। षष्ठ्यादारभ्य, न पृच्छित्वा, राज्ञः शत्रुविजयाय, कन्यां सदा भोजयेत्, जपहोमसहितम्। पूजायां मन्त्रः—‘हे दुर्गे, हे दुर्गे, हे रक्षिणि, स्वाहा।’ नवदेवीः दीर्घाक्षरैः, नमस्कारान्तम् पूजनीयाः। षड्वाक्यैः—‘नमः, स्वाहा, वषट्’ इत्यादिभिः, हृदयादारभ्य, कनिष्ठान्तम्, शिवायाः पूजनं कुर्यात्। अष्टम्यां नवकाष्ठगृहाणि वा, एकं वा निर्माय, तत्र देवी स्थाप्य, सुवर्णरजतादिभिः। देवीं शूलपट्टशास्त्रे, वस्त्रे, यन्त्रे, कपालपट्टशङ्खे, दर्पणे, तर्जनी, वित्ते पूजयेत्। ध्वज, ढक्क, पाशं वामहस्ते, शूल, मुद्गर, त्रिशूल, वज्र, खड्ग, अंकुशं धारयेत्। बाण, चक्र, दण्डेन दुर्गा शस्त्रैः शोभिता; अन्येषां रूपाणां षोडश बाहुः, अञ्जनढक्कं विना। रुद्रचण्डा, प्रचण्डा, चण्डोग्रा, चण्डनायिका, चण्डा, चण्डवती, चण्डरूपा, महाचण्डिका—अत्यन्तभीषणा। नवमी तु भीषणा, मध्याग्नेः तेजसा समान, पीता, शीघ्रा, कृष्णा, नील, धूम्रा, दीप्तिका। कपिला, पाण्डुका, द्रविता, हरिता; ‘महिष’ नाम, खड्गाग्ररूपा, प्रगण्ड, मुष्टिपीडिता। दशाक्षरमन्त्रं जप्त्वा, बन्धनं न भवति। ततः, पञ्चदशाङ्गुलखड्गेन वा, त्रिशूलेन वा, यज्ञं कुर्यात्; चिह्न, पादत्राण, जलादि पूजनीयम्। विविधपूजां रक्षेत्, अष्टमीव्रते उपवासः। पञ्चवर्षाणि महिषं वा, अजं वा, रात्र्यन्ते हन्येत्। विधिवत्, रक्तादि कालिसम्बन्धि द्रव्याणि दद्यात्; दक्षिणे पूतनायै, पश्चिमे दुष्टराक्षसीभ्यः। उत्तरपूर्वे चरकी, दक्षिणपूर्वे विदारिकायै दद्यात्। ब्रह्मा उवाच—महाकौशिकमन्त्रः अत्र वर्णितः, यः महाफलप्रदः। ‘ॐ नमः महाकौशिकायै, ॐ हुं हुं, दीप्तय, लल लल, कुल्व कुल्व, चुल्व चुल्व, खल्ल खल्ल, मुल्व मुल्व, गुल्व गुल्व, तुल्व पुल्ल पुल्ल, धल्व धुल्व, धुम धुम, धमधम, हन हन, दह दह, आज्ञा आज्ञा, विदारय विदारय, कम्पय कम्पय, कम्पय कम्पय, पूरय पूरय, आविश आविश, ॐ ह्रीं ॐ ह्रीं, हं वं वं हुं, टटटट, मदमद ह्रीं ॐ हुं, नमः नैरृतायै।’ एषः मन्त्रः नैरृत्यै दातव्यः। महाकौशिकमन्त्रेण हविर्द्रव्यं संस्कृत्य दातव्यम्। देव्याः पुरतः, राजा स्नानं कृत्वा, छत्रं स्थाप्य, पिष्टकम् योजयेत्; खड्गेन हत्वा, स्कन्दाय विषाखाय च दद्यात्। मातृणां देवीनां पूजां रात्रौ अपि कुर्यात्—ब्रह्माण्याः, माहेश्याः, कौमारी, वैष्णव्याः च।