गरुडपुराणम्

सर्वप्रथम, गोविन्दस्य परमपूज्यस्य योगरूपस्य योगनाथस्य योगिश्वरस्य योगस्य मूलस्य पुनः पुनः नमस्कारः कृतः। स्नानकाले, यज्ञरूपस्य यज्ञनाथस्य यज्ञिश्वरस्य गोविन्दस्य पुनः पुनः नमस्कारः उच्चारितः। पूजाकाले, विश्वव्यापिनः विश्वनाथस्य विश्वेश्वरस्य गोविन्दस्य पुनः पुनः नमस्कारः कृतः। विश्रान्तिकाले, सर्वस्य स्वरूपस्य सर्वनाथस्य सर्वरक्षस्य सर्वमूलस्य गोविन्दस्य पुनः पुनः नमस्कारः कृतः। ततः, उन्नतवेद्यायां देवतायाः, चन्द्रस्य रोहिण्या सह पूजनं विधाय, शङ्खे जलं पुष्पफलचन्दनैः सह आदाय तस्य अर्पणं कर्तव्यम्। भूमिं उपगम्य, जानुभ्यां स्थित्वा, चन्द्राय अर्घ्यं दातव्यम्, एवं वदन्—“क्षीरसागरसम्भूत! अत्रिनेत्रसमुद्भूत!” चन्द्रनाथं रोहिण्या सह, “श्री, वासुदेव, नन्द, बलरामाय” अर्घ्यं स्वीकुरु इति प्रार्थयेत्। ततः, फलैः सह अर्घ्यं यशोदायै, अनन्ताय, वामनाय, शौरये, वैकुण्ठाय, पुरुषोत्तमाय च दातव्यम्। वासुदेवाय, हृषीकेशाय, माधवाय, मधुसूदनाय, वराहाय, पुण्डरीकाक्षाय, नरसिंहाय, दैत्यारिणे च अर्घ्यं समर्पयेत्। दामोदराय, पद्मनाभाय, केशवाय, गरुडध्वजाय, गोविन्दाय, अच्युताय, देवाय, अनन्ताय, अजिताय च अर्घ्यं दातव्यम्। अधोक्षजाय, विश्वबीजाय, सृष्टिस्थितिलयकारिणे, विष्णवे, अनाद्यनन्ताय, त्रिलोकनाथाय, त्रिविक्रमाय च अर्घ्यं समर्पयेत्। नारायणाय, चतुर्भुजाय, शङ्खचक्रगदाधारिणे, पीतवस्त्राय, दिव्यवनमालिन्याय च पूजां विधायेत्। श्रीवत्सलक्ष्याय, जगदधिष्ठानाय, श्रीनिवासाय, श्रीधराय, हरये, देवक्याः देवीभूताय, वासुदेवसम्भूताय नमः। भूम्याः ब्रह्मणः च रक्षाय, ब्रह्मात्मने, तस्य नमस्कारः। एतानि नामानि जपित्वा, पुनः मोक्षाय प्रार्थना कर्तव्या। तत्र, “देवेश! हरि! संसारसागरात् माम् उद्धर। सर्वपापनाशिन! प्रभो! दुःखसागरात् शोकसागरात् माम् उद्धर।” इति प्रार्थयेत्। “देवकीसुत! श्रीनाथ! हरि! संसारसागरात् माम् उद्धर। विष्णो! एकवारं पुनः पुनः स्मरन्तं दुष्टजनं अपि रक्षसि।” इति प्रार्थयेत्। “देवदोषात् दुष्टचरितः अहं, शोकसागरात् उद्धर, पुण्डरीकाक्ष! यज्ञज्ञानसागरे निमग्नः अस्मि।” इति वदेत्। “देवेश! ईश्वरनाथ! त्वदन्यः रक्षकः नास्ति। वासुदेवसुत! मम जन्म गोब्राह्मणहिताय। लोकहिताय कृष्णाय, गोविन्दाय पुनः पुनः नमः। शान्तिः, शुभता, कीर्तिः, ऐश्वर्यं च प्राप्तिम् अस्तु।” इति प्रार्थयेत्। ततः ब्रह्मा उवाच—यः जनः अष्टमीदिने वर्षान्तपर्यन्तं अन्नत्यागव्रतं कृत्वा, गौः दत्वा, इन्द्रपदं प्राप्नोति; एषः शुभभाग्यव्रतः इति कथ्यते। पौषमासस्य शुक्लपक्षे अष्टमी महा रुद्रः इति सम्यक् कथ्यते। मम तुष्ट्यर्थं, देवी, तस्य फलं सहस्रगुणं भवति। यदा अष्टमी बुधवासरे, तदा तस्य व्रतं, कथां च कर्तव्यम्। तस्मिन् दिने नियमं कृत्वा, धनं न क्षीयते। द्वयङ्गुलपरित्यक्त्वा, अष्टपुटानि तण्डुलस्य उपयोज्यन्ते। मोक्षकामः जनः, आम्रपत्रे, कुशेन सह, श्रद्धया, भक्त्या च अन्नं भक्षयेत्। कलम्बिकाम्लेन मिश्रयित्वा, इच्छितं फलं लभते। पञ्चोपचारैः, जलस्थले बुधं पूज्य, यथाशक्ति, कुम्भं तण्डुलेन दत्वा, बुधमन्त्रं “बुं बुधाय स्वाहा” इति जप्य, पद्मादि वस्तु समर्प्येत्। कृष्णवर्णः, धनुष्बाणधारः, पत्रमध्यस्थः, अङ्गेषु स्थितः बुधः। बुधाष्टमीकथा पुण्या, बुद्धिमन्तः श्रोतव्या। पाटलिपुत्रे वीरः नाम ब्राह्मणः आसीत्। तस्य पत्नी रम्भा, पुत्रः कौशिकः, कन्या विजयायाः नाम, गोपालः वृशः। कौशिकः वृशं गृहीत्वा, ग्रीष्मे गङ्गायां गतः, सुखं अकरोत्। वृशः गोपालैः चौरैः च क्रीडायां बलात् गृहीतः। गङ्गात् उत्थाय, वनं विचरन्, क्लान्तः अभवत्। विजयायाः जलार्थं गमनं, तस्य भ्राता अपि तया सह गतः। तृषार्तः, पद्मनालं अन्विष्य, सरः प्राप्तवान्। तत्र दिव्यस्त्रीणां पूजनादिकं दृष्ट्वा, कौशिकः आश्चर्यं अकरोत्। ताः समीपं गत्वा, “अहं क्षुधितः, मम भ्राता अपि,” इति अन्नं याचितवान्। स्त्रियः ऊचुः—“व्रतं कुरु, तदा अन्नं दास्यामः; व्रतं कुरु।” ताः पतिसंपदर्थं बुधं पूजितवन्त्यः। द्विपत्रं गृहीत्वा, तदन्नं भक्षितम्। स्त्रियः निर्गताः, तौ धनं प्राप्तौ, धनं पीयतौ। चौरैः दत्तं गृहीत्वा, रात्रौ गृहं प्रत्यागतः, क्लिष्टवीरं नमस्कृत्य, सुखेन निद्रां अकरोत्। कन्यां युवत्यां दृष्ट्वा, “कस्मै कन्यां ददामि?” इति चिन्तितवान्। दुःखात्, व्रतफलं स्मृत्वा, “यमाय ददामि” इति उक्तवान्। मातापितरौ स्वर्गं गतौ, कौशिकः राज्यार्थं व्रतं कृत्वा, अयोध्याया महराज्यं दत्वा, स्वसारं यमाय दत्तवान्। यमः ताम् ऊचुः—“मम नगरे गृहिणी भव।” यमः अन्यत्र गतः, सा द्वारं न उद्घाटयति। सा स्वमातरं यमपाशेन बद्धां, बन्धिनीं दृष्ट्वा, चिन्तायुक्ता अभवत्। ततः, कौशिकेन उक्तं व्रतं मोक्षप्रदं ज्ञात्वा, तं व्रतं कृत्वा, मुक्तिः प्राप्ता; अतः तद्व्रतं कर्तव्यम्। व्रतस्य पुण्यबलात्, सा स्वर्गं गत्वा, सुखेन तत्र वासं अकरोत्। ब्रह्मा पुनः उवाच—यः जनः चैत्रमासस्य शुक्लाष्टम्यां पुनर्वसुनक्षत्रे अशोकस्य अष्टकलिकाः पिबति, तस्य दुःखं न भवति। “हे अशोक! हरस्य प्रिय! वसन्ते जन्मना उत्पन्न! दुःखार्तः त्वां पिबामि; सर्वदा दुःखं नाशय।” इति प्रार्थयेत्। एवं, गोविन्दपूजनादि विधिं, व्रतानां महत्त्वं, बुधाष्टमीकथां, अशोककलिकापानं च, शास्त्रानुसारं श्रद्धया, भक्त्या च कर्तव्यम्।