गरुडपुराणम्

सूर्यस्य गमनात् मासः सप्तविंशतिदिनात्मकः भवति, न तु नक्षत्राधारितः; विवाहे च यज्ञारम्भे च सौरमासः उपयुज्यते, तदा व्रताद्युपवासे तिथिमासः प्रयुज्यते। अग्निसम्बद्धौ द्वौ दिवसौ, षड् ऋषयः, वसु-अन्ध्र-दिनौ, द्वादशी रुद्रसंयुक्ता, चतुर्दशी पूर्णिमा च निर्दिष्टाः। प्रतिपदा अमावास्या च यदा संयोगं गच्छतः, महान् फलः स्यात्; तु तद् मिश्रितं अत्यशुभं, पूर्वसंचितं पुण्यं नाशयति। स्त्रीणां यदा रजःस्रावः भवति, तदा तपसा आरभ्य व्रतं बाध्यते; दानादि कर्माणि अन्यानि तु कर्तुं शक्यन्ते, शरीरसम्बद्धानि तु स्वयमेव कर्तव्यानि। यदि क्रोधेन प्रमादेन लोभेन वा व्रतभङ्गः स्यात्, त्रिदिनं न भोज्यं, शिरः मुण्डनं च कर्तव्यम्। यदि शरीरं अशक्तं भवति, पुत्रादिभिः वा व्रतं कार्यं; ब्राह्मणः व्रतधारी चेत् मूर्च्छितः, तदा जलादि उपचारः दातव्यः। ततः ब्रह्मा उवाच—अहं प्रतिपदादारभ्य व्रतानि वर्णयिष्यामि, शृणु व्यास। शिखिव्रतं वै वैश्वानरपदं प्रापयति। प्रतिपदायाम् एकवारं भोजनं, तदन्ते श्यामगवां दानं, चैत्रमासे आरभ्य ब्रह्मणः पूजनं सुगन्धपुष्पैः, उपहारैः, माल्यैः, रम्यैः दानैः कर्तव्यम्। हविषा देवस्य पूजनं, सर्वकामान् प्राप्नोति; कार्तिके शुक्लाष्टम्यां पुष्पदानं संवत्सरं कर्तव्यम्। पुष्पादानादिना सौन्दर्यं लभते; श्रावणकृष्णत्रितीयायां श्रीधरस्य पूजनं वित्तेन कर्तव्यम्। शून्यशय्यायां पूजनं, तद्फलं द्विजाय दातव्यम्; शय्यादानानन्तरं प्रार्थना—‘नमः श्रीधराय, नमः श्रीये’। तृतीयायां उमाशिवाग्निपूजनं, पक्वान्नं दमनकं नैवेद्यं दातव्यम्। चैत्रारम्भे उमावाक्यं फलम् प्राप्तं; फाल्गुनात् तृतीयायां लवणत्यागः फलप्रदः। समापनसमये शय्या गृहं पात्रसहितं दातव्यम्, ब्राह्मणदampत्यं पूज्यं, प्रार्थना—‘भवान्याः प्रसादः’। गौर्याः लोकं प्राप्य, परममङ्गलं लभते; गौर्याः, काली, उमा, भद्रा, दुर्गा, कान्ति, सरस्वती, मङ्गला, वैष्णवी, लक्ष्मी, शिवा, नारायणी—एते क्रमशः। चन्द्रमार्गस्य तृतीयायां आरभ्य, वियोगादि दोषात् मुक्तिः। चतुर्थ्यां, माघशुक्लारम्भे, उपवासव्रतं, तिलं ब्राह्मणाय दत्वा, तिलोदकं स्वयम् पिबेत्। द्विवर्षे समापनं, अविच्छिन्नं फलप्राप्तिः; ‘गः स्वाहा’ मूलमन्त्रः, प्रणवेन सह। ‘ग्लैं ग्लां’ हृदयाय, ‘गां गीं हूं ह्रीं ह्रीं’ शिरः शिखाय, ‘गूं’ कवचाय, ‘गों’ नेत्राय, ‘गैं’ नेत्राय, ‘गों’ आवाहनादिकाय। आगमाय ‘ओल्काय’, गणाय ‘गणन्धोल्कः’, पुष्पाय ‘पुष्पोल्कः’, धूपाय ‘धूपोल्ककः’, दीपाय ‘दीपोल्काय’, महाहविष्याय ‘महोल्काय’, यज्ञे विघ्ननाशे च। सिद्धये ‘सिद्धेधोल्काय’; गायत्र्याः न्यासः अङ्गुष्ठादारभ्य, ‘ॐ महाकरनाय धूम्रवर्णाय दन्तये धीमहि’। एतेषां गणानां तिलैः हविषा पूजनं, ‘स्वाहा’ गणाय, गणपतये, कूष्माण्डकाय। अमोघोल्काय, एकदन्ताय, त्रिपुरविनाशिने, ‘ॐ कृष्णदन्ताय उग्रवदनाय कम्पमानाय नमः’। पद्मदंष्ट्राय ‘स्वाहा’; समाप्त्यां मुद्रा गणेषु नृत्यरूपा; ताडनं हासं च शुभफलं ददाति। मार्गशीर्षे शुक्लचतुर्थ्यां गणस्य पूजनं, संवत्सरं ज्ञानं, ऐश्वर्यं, कीर्तिं, दीर्घायुं, सन्ततिं च लभते। सोमवारे चतुर्थ्यां उपवासः, गणपूजनम्; जपाद्यैः ज्ञानस्मरणेन स्वर्गं मोक्षं च प्राप्यते। शुक्लचतुर्थ्यां खण्ड, लड्डुक, मोदकैः पूजनं, विघ्ननाशनं, सर्वकामफलम्। पुत्रादिभिः दमनकं च, चतुर्थ्यां दमनकनाम्नि, ‘ॐ गणपतये नमः’ गणपूजनं चतुर्थ्यन्तं कर्तव्यम्। यत्र यत्र मासे हविः जपः स्मरणं वा, सर्वकामाः सिद्ध्यन्ति, सर्वविघ्नाः नश्यन्ति। विनायकस्य पूजनं, एतेषु नामसु, परमं पदं स्वर्गमोक्षं च लभते। गणपूज्य, वक्रतुण्ड, एकदन्ती, त्र्यम्बक, नीलग्रीव, लम्बोदर, विकट, विघ्नराजक, धूम्रवर्ण, भालचन्द्र, विनायकः दशमः, गणपति, हस्तिमुख—एते द्वादशगणाः पूजनीयाः। पृथग् वा समष्ट्या वा, विद्वान् सर्वकामफलम् प्राप्नोति; विशेषतः श्रावण, अश्विन, भाद्रपद, कार्तिके शुभपञ्चमी। वासुकि, तक्षक, कालिय, मणिभद्र, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कर्कोटक, धनञ्जय—एते घृतादिना स्नानं कृत्वा दीर्घायुः, आरोग्यं, ऐश्वर्यं ददाति। अनन्त, वासुकि, शङ्ख, पद्म, कम्बलः अपि। कर्काटक, नाग, धृतराष्ट्र, शङ्खक, कालिय, तक्षक, पिङ्गलः मासानुसारम्। भाद्रपदकृष्णपक्षे अष्टनागानां पूजनं मोक्षस्वर्गफलप्रदं; द्वारयोः पक्षयोः चित्रं कृत्वा, श्रावणशुक्लपक्षे पूजनं कर्तव्यम्। पञ्चम्यां नागपूजनं—अनन्तादिमहानागाः—क्षीरघृतादिना भोजनं, सर्वविषनाशनं; नागाः अभयदानहस्ताः दर्शनीयाः, पञ्चमी सर्पदंशनाशनं। भाद्रपदमासे विशेषतः कार्तिकेयस्य पूजनं कर्तव्यम्; स्नानदानादिकं तत्र अक्षयम्। सप्तम्यां ब्राह्मणभोजनं, सूर्यपूजनं च, जपः—‘ॐ खखोल्काय अमृताय सततं प्रियसंयोगः स्वाहा’। एवं ब्रह्मणः वचनात्, मासानुसारं व्रतानि, पूजनानि, दानानि, विधिपूर्वकं कर्तव्यानि; तेन सर्वकामफलं, मोक्षं, स्वर्गं च लभ्यते।