गरुडपुराणम्

उपवासव्रतधारिणा कांस्यपात्राणि, माषाः, मसूराः, चणकाः, यवाः, शाकानि, मधु, अन्यानि च भोज्यानि परित्यक्तव्यानि। उपवासेन पुष्पाणि, भूषणानि, वस्त्राणि, धूपः, सुरभ्यङ्गरागः, दन्तधावनं, अञ्जनप्रयोगश्च दूष्यन्ते। गोमयपञ्चगव्यनिर्मितदन्तकाष्ठस्यैव उपयोगः कर्तव्यः, प्रातर्व्रतमपि सम्यक् पालनीयं; पुनः पुनः जलपानं ताम्बूलभक्षणं च व्रतभङ्गहेतुः। दिवास्वप्नं मैथुनं च उपवासस्य दोषहेतू भवतः; क्षमा, सत्यम्, दया, दानम्, शौचम्, इन्द्रियनिग्रहश्च विधानम्। देवपूजा, अग्निहोत्रं, तुष्टिः, अदत्तग्रहणवर्जनं च—एते दश धर्माः सर्वेषां व्रतानां सामान्यधर्मत्वेन निर्दिष्टाः। तारादर्शनं, रात्रौ वा दिवा भोजनं, एकपलमात्रं गोमूत्रदानं, अर्धाङ्गुलमात्रं गोमयदानं च विधानम्। सप्तपलमात्रं क्षीरं, त्रिपलमात्रं दधि, एकपलमात्रं घृतं, एकपलमात्रं कुशोदकं च दातव्यम्। गायत्र्याः गन्धेति-स्तोत्रस्य च जपेन, दधिपानं कृत्वा, “तेजोऽसि” इति देवतां संपूज्य ब्रह्मकूर्चव्रतं पालनीयम्। अग्निस्थापनं, दीक्षा, यज्ञदानव्रतानि, वैदिकव्रतानि, वृषोत्सर्गः, मुण्डनं, मेखलाधारणं च विधानम्। अशुद्धमासे शुभकर्माणि अभिषेचनं च वर्जनीयम्; अमावास्यायाः आरभ्य पूर्णामावास्यां पर्यन्तं त्रिंशद्दिनानि मासः। सूर्यसंक्रान्त्या आदित्यस्य मासः सप्तविंशतिदिनात्मकः, न तु नक्षत्रैः; विवाहादौ सूर्यमासः, व्रतेषु चन्द्रमासः प्रयुज्यते। यमग्निदिनयुग्मं, षडृषिदिनानि, वस्वन्ध्रदिनानि, द्वादशी रुद्रयुक्ता, चतुर्दशी, पौर्णमासी च विशेषतः निर्दिष्टाः। प्रतिपच्चैव च अमावास्या यदि युगपत् आगच्छेत्, तदा महाफलदा, किन्तु तस्याः संयोगः परमशुभदोषदः, पूर्वार्जितपुण्यं नाशयति। स्त्रीणां तु रजःस्वलत्वेन तपसा आरब्धं व्रतं बाध्यते; अन्यानि दानादिकानि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते, शरीरसम्बन्धिनि तु स्वयमेव कर्तव्यानि। यदि क्रोधात्, प्रमादात्, लोभात् वा व्रतभङ्गः स्यात्, तदा त्रिरात्रं नाश्नीयात्, मुण्डनं च कृत्वा प्रायश्चित्तं कुर्यात्। यदि शरीरं न शक्नोति, तर्हि पुत्रादयः तद्व्रतं निर्वर्तयेयुः; ब्राह्मणव्रती चेत् मूर्छां गच्छेत्, तस्य जलाद्युपचारः करणीयः। इदानीं श्रीगुरुडपुराणे एकोनत्रिंशाधिकशततमोऽध्याय आरभ्यते। ब्रह्मा उवाच—“अहं प्रतिपदाद्यव्रतानि कथयिष्यामि, शृणु व्यास। शिखिव्रतम् उच्यते यत् वैश्वानरपदप्रदं भवति। प्रतिपदि एकवारं भोजनं कृत्वा, अन्ते श्यामगवां दानं दद्यात्; चैत्रमासे आरभ्य ब्रह्मणः पुष्पैः, गन्धैः, माल्यैः, रम्यैः द्रव्यैश्च पूजनं कुर्यात्। हविषा देवतां सम्पूज्य सर्वान् कामान् प्राप्नोति; कार्तिके शुक्लाष्टम्यां पुष्पदानं संवत्सरपर्यन्तं कुर्यात्। पुष्पादिदानात् सौन्दर्यलाभः स्यात्; श्रावणकृष्णतृतीयायां श्रीधरस्य सम्पूजनं वित्तेन सह करणीयम्। शून्यशय्यायां पूजनं कृत्वा, तस्य फलं द्विजाय दत्त्वा, शय्यादानान्ते प्रार्थयेत्—‘नमः श्रीधराय, नमः श्रीये’ इति। तृतीयायां उमां, शिवं, अग्निं च सम्पूज्य, पक्वान्नं दमयनकं च नैवेद्यं दद्यात्। चैत्रादौ उमाया उक्तं फलं लभते; फाल्गुनादारभ्य तृतीयायां लवणत्यागी यः भवति—व्रतसमाप्तौ शय्या गृहं पात्रवस्त्रसमेतं द्विजयुग्माय दत्त्वा, ‘भवानी प्रीयतां’ इति सम्मान्य प्रार्थयेत्। सः गौर्याः लोकं प्राप्त्वा, परममङ्गलं लभते; गौर्याः, काल्याः, उमायाः, भद्रायाः, दुर्गायाः, कान्त्याः, सरस्वत्याः—मङ्गलायै, वैष्णव्यै, लक्ष्म्यै, शिवायै, नारायण्यै च क्रमशः—चन्द्रपथस्य तृतीयारम्भे सम्पूज्य, वियोगाद्युपशान्तिं प्राप्नोति। चतुर्थ्यां शुक्लमाघारम्भे उपवासव्रतं कृत्वा, तिलान् द्विजाय दत्त्वा, तिलोदकं स्वयम् अश्नीयात्। द्विवर्षे समापनं, ततः सर्वसिद्धिः; “गः स्वाहा” इति मूलमन्त्रः प्रणवेन सह। “ग्लैं ग्लां” हृदयाय, “गां गीं हूं ह्रीं ह्रीं” शिरसि शिखाय च; “गूं” कवचाय, “गों” नेत्राय, “गैं” नेत्राय, “गों” आवाहनादिषु। आगमाय “ओल्काय”, गणाय “गणन्धोल्कः”, पुष्पाय “पुष्पोल्कः”, धूपाय “धूपोल्ककः”, दीपाय “दीपोल्काय”, महाहविषे “महोल्काय”, यज्ञाय विघ्ननाशाय च। सिद्धये “सिद्धेधोल्काय”; गायत्र्याः न्यासः अङ्गुष्ठादारभ्य निर्दिष्टः—“ॐ महाकर्णं वक्रतुण्डं ध्यायामः, दन्तिं प्रचोदयात्” इत्यादि। एवं तिलहविषा गणादीनां सम्पूजनं कर्तव्यम्; “स्वाहा” गणाय, गणपतये, कूष्माण्डकाय। अमोघोल्काय, एकदन्ताय, त्रिपुरान्तकाय च; “ॐ नमः कृष्णदन्ताय उग्रवक्त्राय कम्पमानाय” इति। पद्मदंष्ट्राय “स्वाहा”; अन्ते मुद्रया गणमध्ये नृत्यं कृत्वा, हस्ततालनं हास्यं च कृत्वा, मङ्गलफलं चाप्यधिकं प्राप्नोति। मार्गशीर्षे शुक्लचतुर्थ्यां गणस्य पूजनं संवत्सरपर्यन्तं कृत्वा, ज्ञानं, श्रियम्, कीर्तिं, दीर्घायुष्यम्, सन्ततिं च लभते। सोमवारे चतुर्थ्यां उपवास्य गणं सम्पूज्य, जपहोमस्मरणेन ज्ञानं प्राप्य स्वर्गमोक्षौ लभते। यः शुक्लचतुर्थ्यां खण्डलड्डुकमोडकैः सम्पूजयेत्, सः सर्वविघ्नान् निवार्य सर्वकामान् मङ्गलं च लभते। पुत्रादीनां कृते दमयनकेन, चतुर्थ्यां दमयनकाख्यायां “ॐ गणपतये नमः” इति जप्त्वा, चतुर्थ्याः समाप्त्यन्तं गणपूजनं कुर्यात्। यस्मिन्मासे हविर्जपस्मरणानि कुर्वन्, सः सर्वकामान् प्राप्य, सर्वविघ्नान् नाशयति। विनायकस्य रूपाणां श्रेष्ठं नामभिः सम्पूज्य, सः अपि परमं पदं स्वर्गमोक्षसुखं च प्राप्नोति।