गरुडपुराणम्

एकदा भक्तः परमभक्त्या वराहमूर्तेः चरणयोः प्रणामं कृतवान्। तस्य कट्यां वराहरूपाय नमस्कृत्य, नाभौ गम्भीरनादाय, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनाय च भक्त्या नमः अर्पितम्। ततोऽस्य सहस्रशिरसः बाहुषु, सर्वेश्वरस्य कण्ठे, सर्वात्मनः मुखे, सर्वशक्तिस्रोतसः ललाटे च पूजनं कर्तव्यम् इति शास्त्रवचनम्। तस्य केशाः शतभिररश्मिभिः दीप्तिमन्तः सन्ति, तान् चक्रपाणेः केशान् पूजयित्वा, विधिवत् पूजनं कृत्वा, भक्तः रात्रौ जागरणं कुर्यात्। ततः प्रभाते, देवस्य माहात्म्यं व्याख्यातं पुराणं श्रोतव्यम्, तत् ब्राह्मणाय पात्राय दातव्यम्। सुवर्णवराहेन सह यथाविधि द्रव्याणि समर्प्य, अनन्तरं नातिप्रीतः सन्, एकवारं व्रतम् उपोष्य, उपवासं भङ्क्तव्यम्। एवं कृत्वा, सः मनुष्यः विद्वान् भवति, पुनः न बाल्यावस्थां प्राप्नोति; एकादश्याः पावनं व्रतम् आचरन्, सः त्रिविधऋणात् मुक्तो भवति, सर्वव्रतानि कृत्वा यद् यत् मनसाऽभिलषति तत् प्राप्नोति। अथ ब्रह्मा व्यासं प्रति प्रोवाच—"व्रतानि प्रवक्ष्यामि येन हरिः सर्वदः तुष्यति। शास्त्रविहितं यत् नियमः स एव व्रतं, स एव तपः इति स्मृतम्। अस्य व्रतस्य विशेषनियमाः आत्मसंयमादयः; त्रिः स्नानं, भूमौ शयनं, इन्द्रियसंयमः च कर्तव्यः। स्त्रीभिः, शूद्रैः, पतितैः च संभाषणं वर्जयेत्; शक्त्या पञ्चगव्यं समर्पयेत्। धर्मात्मा सर्वाणि एतानि तपांसि आचरेत्; केशरक्षणाय द्विगुणं व्रतं पालनीयम्। उपवासिनः कांस्यपात्रं, मसूरद्वयं, चणकं, यवकं, शाकं, मधु च त्याज्यम्। पुष्पाणि, भूषणानि, वस्त्राणि, धूपं, सुगन्धितलेपनं, दन्तधावनं, अञ्जनं च व्रतेन दूष्यन्ति। गोसंबन्धिनां पञ्चगव्यानां दन्तकाष्ठं उपयोग्य, प्रातर्व्रतं आचरेत्; पुनः पुनः जलपानं ताम्बूलभक्षणं च व्रतभङ्गहेतुः। दिवास्वप्नं मैथुनं च उपवासं दूषयेत्; क्षमा, सत्यं, दया, दानं, शौचं, इन्द्रियनिग्रहः विहिताः। देवपूजा, होमः, सन्तोषः, अदत्तग्रहणवर्जनं—एते दश धर्माः सर्वव्रतेषु सामान्यानि इति कथ्यन्ते। नक्षत्रदर्शनं, रात्रौ वा दिवा वा भक्षणं, एकपलमूत्रदानं, अर्धाङ्गुलमृद्विसर्जनं च विहितम्। सप्तपलदुग्धं, त्रिपलदधि, एकपलगृतं, एकपलकुशोदकं दातव्यम्। गायत्र्याः तथा गन्धेति सूक्तेन, दध्ना, 'तेजोऽसि' इत्युक्त्वा, ब्रह्मकूर्चव्रतं आचरितव्यम्। अग्निस्थापनं, दीक्षा, यज्ञदानव्रतानि, वेदव्रतानि, वृषोत्सर्जनं, मुण्डनं, यज्ञोपवीतं च विहितानि। अशुद्धमासे शुभकर्माणि अभ्यञ्जनं च वर्जनीयम्; अमावास्यायाः आरभ्य त्रिंशद्दिनानि मासः। सौरमासः सप्तविंशतिदिनात्मकः, न तु नक्षत्रेण; विवाहे, यज्ञारम्भे सौरमासः, व्रतेषु तु चान्द्रमासः प्रयुज्यते। अग्निसम्बद्धौ दिनौ, षडृषयः, वास्वन्द्रो दिनौ; रुद्रसंयुक्ता द्वादशी, चतुर्दशी, पौर्णमासी च विहिता। प्रतिपच्चामावास्ययोः संयोगे महाफलम्; स मिश्रः कालः अतीव अशुभः, पूर्वार्जितपुण्यं नाशयति। स्त्रीणां रजोदर्शनं तपसा आरब्धव्रतं भिनत्ति; दानादिकं कर्तुं शक्यते, शरीरसम्बन्धिनि स्वयमेव आचरितव्यम्। क्रोधात्, प्रमादात्, लोभात् वा व्रतभङ्गे, त्रिरात्रं न भुञ्जीत, मुण्डनं च कर्तव्यम्। शरीरस्य अशक्तौ, पुत्रादिभिः व्रतं कारयेत्; ब्राह्मणः व्रती चेत् मूर्च्छितः, जलादि उपचारं दद्यात्। अथ ब्रह्मा व्यासाय पुनः उवाच—"प्रथमदिने आरभ्य व्रतानि प्रवक्ष्यामि। शिखिव्रतं वैष्वानरपदप्रदं स्मृतम्। प्रथमदिने एकवारं भुञ्जीत, पश्चात् श्यामां गाम् दद्यात्। चैत्रमासे आरभ्य ब्रह्मणः सुमनसः, उपहारैः, माल्यैः, मनोहरैः पूजां कुर्यात्। हविः समर्प्य देवतां पूजयन्, सर्वकामान् आप्नोति; कार्तिके शुक्लाष्टम्यां पुष्पाणि संवत्सरं दद्यात्। पुष्पदानादिना रूपसमृद्धिं लभते; श्रावणकृष्णतृतीयायां श्रीधरं वित्तेन पूजयेत्। शून्यशय्यायां पूजनं कृत्वा, तस्य फलं द्विजाय दत्वा, शय्यां समर्प्य, 'श्रीधराय नमः, श्रीये नमः' इति प्रार्थयेत्। तृतीयायां उमां, शिवं, अग्निं पूजयेत्; पक्वान्नं दमकं च नैवेद्यं दद्यात्। चैत्रारम्भे उमया उक्तं फलं लभते; फाल्गुनादारभ्य तृतीयायां लवणवर्जनं यः करोति— समाप्तौ शय्यां गृहं चोपकरणैः सहितं दद्यात्, ब्राह्मणदंपती समादर्य, 'भवानी प्रीयताम्' इति वदेत्। सः गौर्याः लोके नित्यं वसति, परममङ्गलं प्राप्नोति; गौर्याः, काल्याः, उमायाः, भद्रायाः, दुर्गायाः, कान्त्याः, सरस्वत्याः— मङ्गलायाः, वैष्णव्याः, लक्ष्म्याः, शिवायाः, नारायण्याः, क्रमेण; चन्द्रमार्गतृतीयारम्भे, वियोगादिमुक्तिं लभते। चतुर्थ्यां शुक्लमाघारम्भे उपवासव्रतं कृत्वा, तिलान् ब्राह्मणाय दत्वा, स्वयम् तिलोदकं पिबेत्। द्विवर्षे समापनं, अविच्छिन्नसिद्धिं प्राप्नोति; 'गः स्वाहा' मूलमन्त्रः प्रणवेन सह। 'ग्लैं ग्लां' हृदये, 'गां गीं हूं ह्रीं ह्रीं' शिरसि च शिखायाम्; 'गूं' कवचाय, 'गों' नेत्रयोः, 'गैं' नेत्रयोः, 'गों' आवाहनादिकर्मणि। आगमाय 'ओल्काय', गणाय 'गणन्धोल्कः', पुष्पाय 'पुष्पोल्कः', धूपाय 'धूपोल्ककः', दीपाय 'दीपोल्काय', महाहविषे 'महाल्काय', यज्ञे विघ्ननाशाय। एवं श्रुतेषु शास्त्रेषु, भक्तः श्रद्धया विधिवत् व्रतानि आचरेत्, पूजां कुर्यात्, दानानि दद्यात्, आत्मनः चित्तशुद्धिं प्राप्नुयात्, परमं पुण्यं लभते च।