गरुडपुराणम्

यथा अज्ञानं ज्ञानं नाशयति, मलः शुद्धिं नाशयति, श्रद्धायाः अभावः श्रद्धां नाशयति, मिथ्या सत्यम् नाशयति; तथा शीतं तापेन नाश्यते, दरिद्रता धनसञ्चयेन, दानं घोषेण, तपः विस्मयेन नाश्यते। पुत्रः शिक्षायाः अभावेन विनश्यति, गावः दूरस्थत्वेन, शान्तिः क्रोधेन, धनं वृद्ध्याभावेन नाश्यते। ज्ञानं प्रज्ञया लभ्यते, फलम् अकामत्वेन; एवं शुभा द्वादशी पापनाशनाय घोषिताः। ब्रह्महत्यापानस्तेयगुरुपत्नीगमनानि—एतानि सर्वाणि एकत्रोत्पन्नानि अपि त्रिपुष्करव्रतेन न नश्यन्ति। नैमिष, कुरुक्षेत्र, प्रभासक्षेत्राणि, कालिन्दी, यमुनाः, गङ्गा, सरस्वती—एतेषु तीर्थेषु अपि एतानि पापानि न नश्यन्ति। सर्वे तीर्थाः एकादशीसमाः न सन्ति; न दानं, न जपः, न होमः, न अन्यः पुण्यकर्म अपि। एकस्मिन पक्षे भूमिदानं, अन्यस्मिन पक्षे हरिवासरः; ततोऽपि श्रेष्ठा एषा उत्तमा एकादशी, या परमपुण्यदा। तस्यां दिवसे सुवर्णमयवराहमूर्ति निर्माय, नवपात्रे घटे वा ताम्रपात्रे स्थाप्य, सर्वबीजैः सहितं, शुक्लवस्त्रेण आवृत्य, सुवर्णदीपैः अन्यैः चोपहारैः सहितं, यत्नेन पूजां कुर्यात्। वराहस्य पादयोः नमः, वराहमूर्तेः कट्यां नमः, नाभौ गंभीरघोषेण नमः, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छने नमः। सहस्रशीर्षभुजयोः नमः, सर्वेश्वरग्रीवायाः नमः, सर्वात्मनः मुखे नमः, सर्वशक्तिस्रोतसि ललाटे नमः। शतशोभायुतकिरणानि केशे, चक्रधारिणं पूजयित्वा विधिवद्, रात्रौ जागरणं कुर्यात्। पुराणश्रवणं देवस्य महात्म्यं श्रुत्वा, प्रातः ब्राह्मणाय योग्याय दद्यात्। सुवर्णवराहसहितं, आवश्यकद्रव्याणि दत्त्वा, तदनन्तरं उपवासपरिपालनं कृत्वा, अतिसन्तुष्टः न भूत्वा, व्रतमेकं समाप्य, तदनन्तरं उपवासभङ्गः। एवं कृत्वा, जनः विद्वान् भवति, पुनः स्तन्यपायी न भवति; पुण्यएकादशीं सम्यक् उपोष्य, त्रिणृणात् विमुक्तः, सर्वव्रतादिषु कृत्ये, यद् मनः इच्छति, तत् प्राप्नोति। ब्रह्मा उवाच—हे व्यास, अहं तव व्रतानि कथयिष्यामि, येन हरिः सर्वदातृ प्रसन्नः भवति। शास्त्रविहितः यः नियमः स व्रतं, स एव तपः इति प्रतिष्ठितः। अस्य व्रतस्य विशेषनियमाः—सयंमः च; त्रिः स्नानं, भूमौ शयनं, इन्द्रियनिग्रहः कर्तव्यः। स्त्रीशूद्रपतितैः सह संवादं वर्जयेत्, पञ्चगव्यं यथाशक्ति दद्यात्। धर्मात्मा सर्वाणि तपांसि कुर्यात्; केशरक्षणाय द्विगुणं व्रतं पालनीयम्। उपवासिनः कांस्यपात्रं, कृष्णमाषः, मसूरः, चणकः, बाजरः, शाकानि, मधु, अन्यानि खाद्यानि वर्जनीयानि। पुष्पाणि, भूषणानि, वस्त्राणि, धूपः, गन्धः, दन्तधावनं, अञ्जनं—एतानि उपवासेन दूष्यन्ति। गोपञ्चगव्येन दन्तधावनं, प्रातर्व्रतं पालनीयम्; वारं वारं जलपानं, ताम्बूलभक्षणं व्रतभङ्गाय। दिवास्वप्नं, मैथुनं उपवासदूषणम्; धैर्यं, सत्यम्, दया, दानम्, शुद्धिः, इन्द्रियनिग्रहः विधीयते। देवतापूजनं, अग्नौ होमः, तुष्टिः, चौर्यवर्जनम्—एते दश धर्माः सर्वव्रतेषु सामान्याः। तारा-दर्शनं, रात्रौ दिवा वा भोजनं, गोमूत्रस्य एकपलदानं, गोमयस्य अर्धाङ्गुलदानं विधीयते। सप्तपलदुग्धं, त्रिपलदधि, एकपलगृतं, एकपलकुशोदकं दद्यात्। गायत्रीजपः, गन्धेति-स्तोत्रम्, दधि, 'तेजोऽसि' इत्युपचारः ब्रह्मकूर्चव्रते। अग्निसंस्थापनं, दीक्षा, यज्ञव्रतं, वेदव्रतं, वृषोत्सर्गः, केशशोधनं, उपवीतं विधीयते। अशुभमासे शुभक्रियाः अभिषेकं च वर्जनीयम्; अमावास्यायाः आरभ्य मासः त्रिंशद्दिनात्मकः। सौरमासः सूर्यगमनात् सप्तविंशतिदिनः, न तारेषु; विवाहे, यज्ञारम्भे सौरमासः, व्रतेषु चन्द्रमासः। अग्निसंयुक्ते दिवसौ, षडृषयः, वसुवन्ध्रदिवसः; रुद्रसंयुक्ते द्वादशी, चतुर्दशी, पूर्णिमा निर्दिष्टा। प्रतिपद्यमावास्यायौ संयोगे महान् फलः; एष संयोगः अतीव अशुभः, पूर्वार्जितपुण्यं नाशयति। स्त्रीणां रजोदर्शनं तपारम्भे व्रतविच्छेदः; अन्यानि दानादिकर्माणि कर्तुं शक्यन्ते, देहव्रतानि स्वयमेव कर्तव्यानि। क्रोधात्, प्रमादात्, लोभात् व्रतविच्छेदे, त्रिदिनं न भुञ्जीत, केशशोधनं कुर्यात्। शरीरशक्त्यभावे, पुत्रादिभिः व्रतं कारयेत्; ब्राह्मणः व्रतानुष्ठाने मूर्च्छितः, जलादि उपचारं दद्यात्। ब्रह्मा पुनः उवाच—हे व्यास, प्रथमदिनादारभ्य व्रतानि कथयामि; शिखिव्रतम् वैश्वानरपदं ददाति। प्रथमदिने एकवारं भोजनं, अन्ते कपिलां गाम् दद्यात्; चैत्रमासे आरभ्य ब्रह्मणः पूजां सुगन्धपुष्पैः, उपहारैः, माल्यैः, रम्यदानैः कुर्यात्। होमैः देवतां पूजयित्वा सर्वकामाः लभ्यन्ते; कार्तिके शुक्लाष्टम्यां पुष्पदानं संवत्सरं कुर्यात्। पुष्पादिदानात् सौन्दर्यं लभ्यते; श्रावणकृष्णतृतीयायां श्रीधरं धनैः पूजयेत्।