गरुडपुराणम्

शृणु, भगवतः ब्रह्मणः पूज्यस्य वचांसि यथाक्रमम् एकसङ्गत्य प्रवहन्ति। यः कश्चित् पुण्यकीर्तिं, समृद्धिं, पुत्रान्, राज्यं च सम्प्राप्य शिवपुरीं गच्छति, स चात्र द्वादशमासान् जागरणं कर्तव्यं मन्यते। यः द्वादशव्रतीन् भोजयति दीपदानं च करोति, स स्वर्गलोकं प्राप्नोति। पुनः श्रीपितामह उवाच—राजर्षे मन्धातः, एकादश्यां व्रतम् अचरत्; शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः एकादश्यां न भोज्यम्। दशम्येकादश्योः संयोगे गान्धारी व्रतम् अकार्षीत्, तस्या शतपुत्राः नष्टाः, तस्मात् तं दिनं परिहर्तव्यम्। यत्र द्वादशी एकादश्याः संयोगः, तत्र हरिसन्निधिः; यत्र दशमी एकादश्याः संयोगः, तत्र दैत्यसन्निधिः; विवादे संशयः जायते। तदा द्वादशी ग्राह्या, पारणं त्रयोदश्यां कार्यम्; एकादशीं स्वांशेन उपोष्य, तथैव द्वादशीमपि। विशेषतः एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी—एतेषां त्रयाणां संयोगे स शुभतिथि उपास्या, सा सर्वपापक्षयकरी। द्विजः एकादश्यां उपोष्य द्वादशीमपि कुर्यात्, अथवा त्रिसंयुक्तां, दशम्युक्तां तु न कदापि। रात्रौ जागरणं पुराणश्रवणं गदाधरपूजनं च, द्वयोरेकादश्योः उपोषणं च कृत्वा, यथा रुक्माङ्गदः मोक्षं प्राप, तथा अन्येऽपि एकादशीव्रतेन। भगवान् ब्रह्मा पुनः उवाच—यया पूजया लोकोऽयं परमं पदं प्राप्तवान्, तां पूजां प्रवक्ष्यामि, या भोगमोक्षप्रदायिनी। सामान्यमण्डलं स्थाप्य, सृष्टिकर्तारं द्वारे, व्यवस्थापकं, गङ्गां, यमुनां, महतीं नदीं च स्थाप्य। द्वारे लक्ष्मीं, दण्डं, उग्रवास्तुपुरुषं पूजयेत्; मध्ये धाराशक्तिं, कूर्मं, अनन्तं च। भूमिं, धर्मं, ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं च पूजयेत्; अधर्ममूलानि, मूलं, कमलं च। बीजकोषं, केशरं, सत्त्वं, रजः, तमः, आदित्यादिचक्राणि, शुद्ध्यादिशक्तीः च पूजयेत्। दुर्गां गणांश्च सरस्वतीं क्षेत्रपालं च कोणेषु पूजयित्वा, पीठमूर्तिं च पूजयेत्, वासुदेवबलं स्मरन्। अनिरुद्धं महात्मानं, नारायणं, हृदयाद्यङ्गानि, शङ्खाद्यायुधानि च पूजयेत्। माघमासे शुक्लपक्षे सूर्यसंयुक्ते एकदा भीमः एकादशीव्रतम् अकरोत्। तेन अद्भुतव्रतेन पितृऋणात् मुक्तः सञ्जातः; भीमद्वादशीति सा कीर्तिता, सर्वभूतपुण्यवर्धिनी। नक्षत्राभावेऽपि सा ब्रह्महत्यादिपापं नाशयति; सा महापापानि नाशयति, यथा दुष्टराजा स्वं राष्ट्रं नाशयति। यथा दुष्टपुत्रः कुलं, पापपत्नी पतिं, अधर्मः धर्मं, मिथ्याचार्यः राजानं नाशयति। यथा अज्ञानं ज्ञानं, मलं शौचं, श्रद्धाभावः श्रद्धां, अनृतं सत्यम् नाशयति। यथा शीतं तुष्णां, दारिद्र्यं सम्पत्त्या, दानं घोषेण, तपः विस्मयेन नश्यति। यथा पुत्रोऽविद्यया, गावः दूरेण, शमः क्रोधेन, वित्तं वर्धनाभावेन नश्यति। यथा ज्ञानं प्राज्ञ्येन, फलं वैराग्येण लभ्यते, तथैव सा शुभा द्वादशी पापनाशिनी इति कथ्यते। यद्यपि ब्रह्महत्या, सुरापानं, स्तेयम्, गुरुपत्नीगमनं च समुत्थितानि, त्रिपुष्करव्रतेन न नश्यन्ति। नैमिष, कुरुक्षेत्र, प्रभासक्षेत्रेभ्यः, कालिन्दी, यमुनायाः, गङ्गायाः, सरस्वत्याः स्नानैः च, न च सर्वतीर्थानि एकादश्याः तुल्यं; न दानं, न जपः, न होमः, न अन्यत् पुण्यकर्म कुतश्चन। एका पार्थिवदानस्य, अपरं हरिदिनस्य; तस्यापि परमं पुण्यं एकादशी, या श्रेष्ठा इति। तस्यां दिने स्वर्णमयं वराहमूर्तिं निर्माय, नवानि पात्राणि कुम्भे वा ताम्रपात्रे स्थाप्य। सर्वबीजैः सह, श्वेतवस्त्रच्छन्नं, सुवर्णदीपैः चोपस्कृत्य, यत्नेन पूजां कुर्यात्। पादयोः नमः वराहाय, कट्यां वराहरूपाय, नाभौ घोषेण, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनाय नमः। सहस्रशिरसः बाहुषु, सर्वेशस्य कण्ठे, सर्वात्मनः मुखे, सर्वशक्तिस्रोतसि ललाटे च पूजां कुर्यात्। शतभास्कररश्मिसंयुक्तं केशं चक्रिणं पूजयित्वा, विधानतः रात्रौ जागरणं कुर्यात्। देवस्य माहात्म्यवर्णकपुराणश्रवणं कृत्वा, प्रातःकाले ब्राह्मणाय पात्राय दद्यात्। सुवर्णवराहसहितं सर्वोपकरणानि दत्वा, पश्चात् व्रतैकवारं कृत्वा, अतितृप्तिं विना पारणं कुर्यात्। एवं कृत्वा, जनो विद्वान् भवति, न च पुनः स्तन्यपायी; पवित्रां एकादशीं सम्यक् उपोष्य त्रयाणां ऋणानां विमुक्तः, सर्वव्रतफलप्राप्तिः च भवति। पुनः ब्रह्मा उवाच—व्यास, व्रतानि वक्ष्यामि, यैः हरिः सर्वदः तुष्यति। शास्त्रविहितं यत् नियमः व्रतं, तत् एव तपः। अस्य व्रतस्य विशेषनियमाः आत्मसंयमादयः; त्रिः स्नानं, भूमौ शयनं, इन्द्रियनिग्रहः च कार्यः। स्त्रीशूद्रपतितैः सह भाषणं वर्जयेत्, यथाशक्ति पञ्चगव्यं दद्यात्। पुण्यात्मा सर्वाणि एतानि तपांसि कुर्यात्; केशरक्षायै द्विगुणेन व्रतं समाचरेत्। एवं शास्त्रेण निर्दिष्टानि व्रतानि, पूजानि, नियमाः च, यः श्रद्धया समाचरति, स एव भोगमोक्षयोः पात्रं भवति—इति।