गरुडपुराणम्

ईश्वरः उवाच—माघफाल्गुनयोः संक्रान्त्याः कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रजन्यां ये जना रुद्रं जागरणं कृत्वा पूजयन्ति, ते भोगं च मोक्षं च प्राप्नुवन्ति। यदि हरा काम्यया पूज्यते, तदा द्वादश्यां तं पूजयेत्, केशवं च; ये उपवासेन पूजयन्ति, तान् सः नरकात् उद्धरति। अर्बुदे नगरे निषादनामकः पापात्मा राजा सुन्दरसेनः आसीत्, सः दुष्टजनैः सहितः मृगयार्थं वनं गतः। पर्वतस्थले मृगान् हत्वा, क्षुधया तृषया च पीडितः, जलाशयस्य तटे वनान्तरे रात्रौ जागरयामास। तत्र लिङ्गमासीत्; सः स्वदेहस्य रक्षार्थं पत्राणि चिक्षेप, न जानन् यानि लिङ्गशिरसि पतन्ति। रजः अपाकर्तुं जलेन लिङ्गं प्राक्षिपत्; अकस्मात् बाणः हस्तात् पतितः। भूमौ पातित्वा जानुभ्यां लिङ्गं स्पृष्ट्वा गृह्णाति स्म; एवं स्नानं, स्पर्शनं, पूजनं, जागरणं च स्वयमेव सम्पन्नम्। प्रातः स्वगृहं गत्वा, भार्यया दत्तं भोजनं अश्नात्; कालान्तरे मृतः, यमदूतैः पाशैः बद्धः नीतः च। ततः मम गणैः युद्धे पराजितः, विमुक्तः, श्वना सह शुद्धगणः मम समीपं स्थितः। एवं अज्ञानतः पुण्यं जायते, विज्ञानतः अक्षयपुण्यं; त्रयोदश्यां व्रती शिवं पूजयेत्, एतत् व्रतमाचरेत्। प्रातः चतुर्दश्यां, प्रभो, अहं रात्रौ जागरिष्यामि; पूजां, दानं, तपः, होमं च यथाशक्ति करिष्यामि। चतुर्दश्यां निराहारः स्थित्वा, शम्भो, प्रातरन्नं भक्षयिष्यामि, भोगमोक्षार्थं; प्रभो, त्वमेव शरणं मम। तस्मिन्नवसरे गुरुम् पञ्चगव्यैः स्नाप्य, धर्मिष्ठं चन्दनादिभिः पूजयेत्, 'ॐ नमः शिवाय' इति जपन्। तिलयवान्, यवान्, शालीन् घृतसहितान् होमे दद्यात्; पूर्णाहुतिं कृत्वा गीतपुराणश्रवणं कुर्यात्। अर्धरात्रे, तृतीययामे, चतुर्थे च, मूलमन्त्रं जपेत्, प्रातः क्षमायाचनं कुर्यात्। 'ईश्वर, त्वदीयया कृपया निरवधानं व्रतमिदं कृतं मया; क्षमस्व लोकनाथ, हर त्रैलोक्यनाथ!' 'यत् पुण्यं मया लब्धं, यत् रुद्राय समर्पितम्, त्वदीयया कृपया, प्रभो, व्रतं सम्पूर्णम्।' 'प्रसन्नो भव, महात्मन्, स्वधाम गच्छ; केवलदर्शनात् मम शुद्धिः निःसंशयम्।' ध्याननिष्ठान् भोजयेत्, वस्त्रं छत्रादिकं च दद्यात्; प्रभो, देवेश, लोकहितकर। 'यत् श्रद्धया दत्तं मया, तेन प्रभुः तुष्यतु'; एवं क्षमायाच्य व्रती द्वादशवर्षाणि व्रतं कुर्यात्। कीर्तिं, श्रियम्, पुत्रान्, राज्यं च प्राप्य, शैवपुरीं गच्छति; सर्वेषु द्वादशमासेषु जागरणं कुर्यात्। द्वादशव्रतीन् भोजयित्वा, दीपदानं कृत्वा, स्वर्गं प्राप्नोति। पितामह उवाच—मन्धाता नाम राजा एकादशीव्रतम् अचरत्; एकादश्यां न भोज्यम्, शुक्लकृष्णपक्षयोः। दशमी-एकादशीसंयोगे गान्धारी व्रतम् अचरत्; तस्याः शतपुत्राः नष्टाः, तस्मात् ताम् तिथिं वर्जयेत्। यत्र द्वादशी-एकादशीसंयोगः, तत्र हरिसन्निधिः; दशमी-एकादशीसंयोगे, तत्रासुरसन्निधिः; विरोधे सति संशयः स्यादिति। तदा द्वादशी ग्राह्या, त्रयोदश्यां पारणम्; एकादशीं स्वांशेन उपोष्य, तथा द्वादशीम्। विशेषतः एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी च—यदा एते तिस्रः संयुज्यन्ते, तदा तिथिः पुण्यदा, सर्वपापापहा। एकादश्यां उपोष्य द्विजः द्वादशीं कुर्यात्; अथवा तिस्रः संयुज्य, न तु दशमीसंयुक्ताम्। रात्रौ जागरणं, पुराणश्रवणं, गदाधरपूजनं, एकादश्यां उपवासं च कृत्वा, रुक्माङ्गदः मोक्षं प्राप, अन्ये अपि एकादशीव्रतेन। ब्रह्मोवाच—यया पूजया जगत् परं पदं प्राप्तम्, सा पूजा वक्ष्ये, या भोगमोक्षप्रदा। सामान्यमण्डलं स्थाप्य, स्रष्टारं द्वारे, व्यवस्थापकं, गङ्गां, यमुनां, महतीं नदीं च। द्वारे लक्ष्मीं, दण्डं, उग्रं वास्तुपुरुषं पूजयेत्; मध्ये धाराशक्तिं, कूर्मं, अनन्तं च। पृथ्वीं, धर्मं, ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं च पूजयेत्; अधर्मादिचतुष्टयं, काण्डं, पद्मं च। बीजं, सूत्रं, सत्त्वं, रजः, तमश्च; सूर्यादिचक्राणि, शुद्ध्यादिशक्तिं च। दुर्गां, गणान्, सरस्वतीं, क्षेत्रपालं च कोणेषु पूजयेत्; आसनं, प्रतिमां पूजयित्वा, वासुदेवबलं स्मरेत्। अनिरुद्धं महात्मानं, नारायणं च पूजयेत्; हृदयाद्यङ्गानि, शङ्खाद्यायुधानि च। ब्रह्मोवाच—माघमासे शुक्लपक्षे, सूर्यसंयुक्ते, एकदा भीमः एकादशीव्रतम् अचरत्। तदद्भुतं व्रतं कृत्वा, पितृऋणात् मुक्तः अभवत्; भीमद्वादशीति प्रसिद्धा, सर्वभूतपुण्यवर्धिनी। नक्षत्राभावे अपि, ब्रह्महत्यादिपापं नाशयति; महान् पापान् अपाकरोति, यथा दुष्टराजा स्वं राष्ट्रं नाशयति। यथा दुष्टपुत्रः कुलं विनाशयति, पापपत्नी पतिं, अधर्मः धर्मं, मिथ्यामन्त्री च राजानम्।