गरुडपुराणम्

ॐ नमो वासुदेवाय इति मन्त्रेण, घृतं तण्डुलं तिलं चादीनि हविषां रूपेण समर्पयेत्। अष्टाक्षरमन्त्रेण स्वाहा-शब्दान्तेन हुतं कार्यम्। प्रथमदिने कमलैः हरिपादौ पूजयेत्, द्वितीये बिल्वपत्रैः जानुनी, तृतीये गन्धद्रव्यैः नाभिं समर्चयेत्। पञ्चमे दिने बिल्वजवपुष्पैः स्कन्धौ, मालतीपुष्पैः शिरः पूजयेत्; तदा देवता भूमौ स्थाप्यते, क्रमशः गोमयं च सेवितव्यम्। पञ्चमे दिने पञ्चगव्यं पिबेत्—गोमूत्रं दधि क्षीरं च। पञ्चदशीरात्रौ निश्युपवासः कर्तव्यः, तेन व्रती भोगमुक्त्युभयम् आप्नोति। एकादशीव्रतं सर्वदा पाक्षिके पालनियम्, तद् बहुपापनरकनाशनं च, विष्णुलोकप्राप्तिदायकं सदा। यत्रैकादशीद्वादशीत्रयोदश्यः रजनीसमाप्तौ, तत्र हरिः सदा वर्तते। यत्र दशम्येकादश्यौ संयोगः, तत्र दानवाः अपि सन्ति; द्वादश्यां उपवासविच्छेदः कर्तव्यः, अशौचमृत्युकाले अपि नियमपालनम्। चतुर्दश्याम् आद्यायाः संयोगे उपवासः कर्तव्यः—पूर्णमास्याममावास्यायां च, तद्वद् प्रतिपदायां संयोगे। द्वितीयायां तृतीयायां च संयोगे, तृतीयायां चतुर्थ्याः संयोगे, चतुर्थ्यां तया सह, पञ्चम्यां षष्ठ्याः संयोगे, सप्तम्यां षष्ठ्याः संयोगे च उपवासः कार्यः। अथ ब्रह्मा उवाच—शिवरात्रिव्रतं सर्वकामदं कथां च वक्ष्यामि, यथा गौरी भूतनाथं परं व्रतं पृष्टवती। ईश्वरः प्रोवाच—माघफाल्गुनयोः कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ जागरणं कृत्वा रुद्रपूजनं च, भोगमोक्षौ लभ्येते। इच्छया पूजितः हरः द्वादश्यां सम्पूजनीयः, केशवः अपि; उपवासेन पूजितः नरकात् मोचयति। अर्बुदे निषादराजः पापात्मा सुन्दरसेनः नाम, दुष्टैः सहितः मृगयार्थं वनं गतः। मृगान् प्राप्त्वा, शुष्केण क्षुधया पिपासया च किल, पर्वते सरस्समीपे वनान्तरे निशि जागरणं कृतवान्। तत्र लिङ्गमासीत्। सः स्वदेहस्य रक्षार्थं पत्राणि क्षिपन्, अज्ञानतः तानि लिङ्गशिरसि पतितानि। रजः शोधनाय जलं लिङ्गे न्यस्य, अचेतनया शरः हस्तात् पतितः। भूमौ जानुभ्यां गत्वा लिङ्गं स्पृष्ट्वा गृह्णाति स्म; एवं स्नानं, स्पर्शनं, पूजनं, जागरणं च अकस्मात् सम्पन्नम्। प्रभाते गृहम् आगत्य भार्यया दत्तं भोजनं भुक्त्वा, कालान्तरं मृत्युम् उपगम्य, यमदूतैः पाशैः बद्धः नीतः। ततः मम गणैः युद्धे पराजितः स मुच्यते स्म; सः श्वना सह शुद्धगणः मम समीपे स्थितवान्। एवं अज्ञानात् पुण्यं, ज्ञानात् अक्षयपुण्यं जातम्। त्रयोदश्यां व्रती शिवं पूजयेत्, एतद्व्रतं समाचरेत्। चतुर्दश्यां प्रभाते जागरणं कृत्वा, पूजनदानतपः होमं च शक्त्या समाचरेत्। चतुर्दश्यां निराहारः शम्भोः, अनन्तरं दिने भोजनं कृत्वा, भोगमोक्षाभिलाषी शरणागतः भवति। तस्मिन् काले गुरुं पञ्चामृतैः स्नाप्य, चन्दनादिभिः धर्मिष्ठं पूजयेत्, 'ॐ नमः शिवाय' इति जपेत्। तिलतण्डुलयवैः घृतसंयुक्तैः हविः समर्पयेत्; सम्पूर्णाहुति कृत्वा, गीतपुराणश्रवणं कुर्यात्। मध्यरात्रौ, तृतीययामे, चतुर्थे पुनः मूलमन्त्रजपः कार्यः; प्रभाते क्षमायाचनं कर्तव्यम्—"भगवन्, त्वदीयया कृपया व्रतं निरवधिकं कृतम्; त्रैलोक्यनाथ हर, क्षमस्व। यदद्य मया पुण्यं लब्धम्, यद्रुद्राय समर्पितम्, त्वत्कृपया व्रतं सम्पूर्णम्। प्रसन्नो भव, स्वगृहं प्रतिगच्छ; त्वदर्शनमात्रेण निःसंशयं शुद्धोऽस्मि।" ध्याननिष्ठेभ्यः भोजनं दद्याद्, वसनच्छत्रादिकं च। "यत् श्रद्धया दत्तं मया, तेन प्रभुः तुष्टो भवेत्"—इति क्षमापूर्वकं व्रती द्वादशवर्षाणि व्रतमाचरेत्। कीर्तिं समृद्धिं पुत्रान् राज्यं च लब्ध्वा, शैवपुरीं प्राप्नोति। सर्वेषु मासेषु जागरणं कर्तव्यम्। द्वादशव्रतीभ्यः भोजनं दत्वा, दीपदानं कृत्वा, स्वर्गं प्राप्नोति। पुनः पितामह उवाच—मन्धाता नाम सम्राट् एकादशीव्रतं अचरत्; एकादश्यां न भोज्यम्, शुक्लकृष्णयोः अपि। दशम्येकादश्योः संयोगे, गान्धारी व्रतं कृतवती, तस्याः शतपुत्राः नष्टाः; तस्मात् तस्यां तिथौ व्रतं न कर्तव्यम्। यत्र द्वादश्येकादश्यौ संयोगः, तत्र हरिसन्निधिः; दशम्येकादश्योः संयोगे, तत्र दानवसन्निधिः। मतभेदे सति, संशयः जायते। तदा द्वादशी ग्राह्या, तयोः त्रयोदश्यां पारणं कर्तव्यम्; एकादशीस्वांशे उपवासः, तथा द्वादश्याम्। विशेषतः एकादशीद्वादशीत्रयोदश्यः संयोगे, सा शुभा तिथि उपास्या, सर्वपापनाशिनी। एकादश्यां उपवासं कृत्वा, द्वादशीं व्रती पालयेत्; अथवा तिसृणां संयोगे व्रतं कुर्यात्, दशम्याः संयोगं तु वर्जयेत्। रात्रौ जागरणं, पुराणश्रवणं, गदाधरपूजनं, द्वयोरेकादश्योः उपवासं च कृत्वा, रुक्माङ्गदः मोक्षमवाप्त; अन्ये अपि एकादशीव्रतेन। ब्रह्मा पुनः उवाच—यया पूजया जगत् परं पदं प्राप्तम्, तां पूजां प्रवक्ष्यामि, या भोगमोक्षप्रदायिनी।