श्रीब्रह्मा उवाच— श्रीहरिव्रतस्य माहात्म्यं कथयामि। यदि कर्तिका-शुक्लद्वादश्याश्विनयोः मध्ये मम मृत्युर्भवेत्, हे विष्णो, तर्हि मम व्रतभङ्गो न भूयात्। व्रतधारी त्रिः स्नात्वा हरिं सुगन्धादिभिः पूजयेत्, किन्तु देवमन्दिरे सुगन्धितलेपनं न कुर्यात्। द्वादश्यां पूजां कृत्वा, ब्राह्मणान्नं निवेद्य, ततः हरिमासव्रती उपवासं समापयेत्। यदि व्रतानुष्ठाने कृशतां प्राप्नुयात्, स क्षीरादिकं सेवेत; तेन व्रतभङ्गो न भवति, भोगमोक्षौ च लभ्येते। कार्तिकव्रतानि प्रवक्ष्यामि। स्नानानन्तरं विष्णुमेकभुक्तेन, रात्रौ, मासपर्यन्तं वा, याच्ञया वा, पूजयेत्। क्षीरशाकफलाद्यैर्वा, उपवासेन वा, सर्वपापविमुक्तः, कामान्सिद्ध्वा, हरिं प्राप्नोति। सर्वदा हरिव्रतमुत्तमं; ततः दक्षिणायनव्रतं, चातुर्मास्यं, ततः कार्तिके भीष्मपञ्चकं। तत्र श्रेष्ठव्रतं शुक्लैकादश्यां कुर्यात्; स्नात्वा, त्रिसन्ध्यां हरिं पितृभ्यः सहार्चयेत्। मौन्यः स घृतादिभिः, पञ्चगव्येन, जलैश्च पूजयेत्; स्नात्वा कर्पूरादिसुगन्धद्रव्यैः लेपं कुर्यात्। द्विजः पञ्चदिना घृतलिप्तगुग्गुलुधूपं ज्वालयेत्; उत्तमं नैवेद्यं दद्यात्, शताष्टकं जपेत्। "ॐ नमो वासुदेवाय" इति अष्टाक्षरमन्त्रेण घृतान्नतिलादिभिः होमं कुर्यात्। प्रथमदिने कमलैः हरिपादौ पूजयेत्; द्वितीये बिल्वपत्रैः जानुनी; तृतीये सुगन्धद्रव्यैः नाभिं। पञ्चमे दिने बिल्वजवपुष्पैः स्कन्धौ शिरश्च पूजयेत्; मालतीपुष्पैः भूमौ स्थाप्य, गोमयं यथाक्रमं सेवेत्। पञ्चमे दिने पञ्चगव्यं, गोमूत्रदधिक्षीरं च सेवेत्; पञ्चदश्यां रजन्युपवासं कुर्यात्—एवं व्रती भोगमोक्षौ प्राप्नोति। सर्वदा द्विपक्षयोरेकादशीव्रतं आचरितव्यं; तेन पापराशिः, नरकश्च विनश्यति, विष्णुलोकः सदा लभ्यते। यत्रैकादशीद्वादशीत्रयोदशी रजनीशेषे सन्ति, तत्र हरिः सदा वर्तते। यत्र दशम्येकादश्यौ, तत्र दानवाः; द्वादश्यां उपवासभङ्गः, शौचमृत्युकालेऽपि नियमपालनम्। चतुर्दश्यां प्रथमे सन्निपाते उपवासः कार्यः; पौर्णमास्यामवस्यायां च, प्रथमे सन्निपाते च। द्वितीया तृतीयायां सन्निपाते, तृतीया चतुर्थ्यां, चतुर्थी पञ्चम्यां, पञ्चमी षष्ठ्यां, सप्तमी षष्ठ्यां संनिपाते उपवासः कार्यः। अथ ब्रह्मा पुनः—शिवरात्रिव्रतस्य माहात्म्यं कथयामि, यच्च गौरीकृतं भूतेशप्रश्नं च। ईश्वर उवाच—माघफाल्गुनयोः कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ, जागरणं रुद्रपूजा च कृत्वा, भोगमोक्षौ लभ्येते। हरोऽपि द्वादश्यां कामार्थिभिः पूज्यः, केशवोऽपि; उपवासिनां पूजया स तान् नरकात् उद्धरति। अर्बुदेऽस्ति निषादराजः पापात्मा सुन्दरसेनः, दुष्टैः सहितः मृगयार्थं वनं गतः। मृगान् हत्वा, पर्वते क्षुधातृषार्तः, सरसः समीपे वनान्तरे रात्रौ जागरूकः स्थितः। तत्र लिङ्गमासीत्; स स्वदेहरक्षणाय पत्राणि क्षिपन्, अजानन् तानि लिङ्गशिरसि पतन्ति। रजः अपोहतुं जलं लिङ्गे सिञ्चितवान्; अकस्माद्बाणः हस्तात् पतितः। भूमौ जानुभ्यां गत्वा लिङ्गं स्पृष्ट्वा गृहीत्वा, तेन स्नानं, स्पर्शनं, पूजनं, जागरणं च संपन्नम्। प्रातः स्वगृहं गत्वा, भार्यादत्तं भोजनं भुक्त्वा, कालेन मृत्युमुपेत्य, यमदूतैः बद्धः नीतः। ततः मम गणैः युद्धे पराजितः, स विमुक्तः, श्वना सह शुद्धगणः मम समीपे स्थितः। एवं अज्ञानात् पुण्यं, ज्ञानात् अक्षयपुण्यं लभ्यते। त्रयोदश्यां व्रती शिवं पूजयेत्, तद्व्रतं समाचरेत्। चतुर्दश्यां प्रातः जागरणं कुर्यात्; शक्त्यानुसारं पूजादानतपोहवनानि च। चतुर्दश्यां निराहारः स्थित्वा, शम्भोः, प्रातः भोजयेत्, भोगमोक्षकाम्यया; भूतनाथ, त्वमेव शरणम्। तस्मिन्काले गुरुम् पञ्चगव्यैः स्नाप्य, चन्दनादिभिः सम्यक् पूजयेत्, "ॐ नमः शिवाय" इति जपन्। तिलान्नयवैः घृतसहितैः हविः दद्यात्; सम्पूर्णाहुति कृत्वा, गीतपुराणश्रवणं कुर्यात्। मध्यरात्रे, तृतीययामे, चतुर्थयामे च मूलमन्त्रं जपेत्; प्रातः क्षमायाचना कुर्यात्। "भगवन्, तव प्रसादेन व्रतं निरवधानं कृतम्; त्रैलोक्यनाथ, क्षमस्व। यत् पुण्यं अद्य मया लब्धं, यद् रुद्राय समर्पितम्, तव कृपया व्रतं सम्पूर्णम्। प्रसन्नो भव, प्रभो, स्वस्थानं गच्छ; दृष्टमात्रेण त्वया निःसंशयं शुद्धोऽस्मि।" तपस्विभ्यः भोजनं, वस्त्रछत्रादिकं दद्यात्; भूतनाथ, देवेश, लोकहितकर। श्रद्धया यत् दत्तं, तेन प्रभुः तुष्टो भवतु। एवं क्षमाप्य, व्रती द्वादशवर्षाणि व्रतं समाचरेत्।