गरुडपुराणम्

एकदा भक्तः भगवतः जनार्दनस्य व्रतम् आरब्धवान्। सः विनयपूर्वकं प्रार्थयामास—"भगवन्, यदि अहम् अस्य व्रतस्य समापनात् पूर्वं म्रियेयम्, तर्हि भवतः कृपया तत् पूर्णत्वं यायात्।" एवं पूजां कृत्वा व्रतम् उपगृह्णीयात्, तस्य पूजना जपश्च कर्तव्यः। यः हरिव्रतम् आचरति, तस्य सर्वे पापाः विनश्यन्ति। स्नानानन्तरं पूजनं जपं च व्रतविधिं च आचरित्वा, यदि चतुर्मासं एकभोजनव्रतेन विष्णुं पूजयेत्, सः विष्णोः शुद्धं लोकं प्राप्नोति। सुरापानं मांससेवनं च त्यक्त्वा, वैदिकज्ञानयुक्तया सुरारेशं पूजयन्, तैलं परित्यज्य, विष्णोर्लोकं विष्णुसायुज्यं च प्राप्नोति, कठिनव्रतानि कृत्वा। एकरात्रौ उपवासेन देवत्वं प्राप्नोति, दिव्यशरीरं च लभते; त्रिरात्रोपवासेन षष्ठभोजनत्यागी श्वेतद्वीपं गच्छति। चान्द्रायणव्रतेन हरिस्थानं मोक्षं च प्राप्नोति; प्राजापत्यव्रतेन विष्णोर्लोकं, पारकव्रतेन हरिं एव प्राप्नोति। यः सक्तुं यवांश्च एव वा भिक्षया जीवेत्, केवलं क्षीरं दधि घृतं वा भुञ्जीत; गोमूत्रयवाभ्यां वा जीवेत्, पञ्चगव्येन वा युक्तं भोजनं भुञ्जीत; शाकमूलफलादीनि च भुञ्जीत, रसान् परित्यजेत्, सः विष्णोः अंशभाक् भवति। ततः ब्रह्मा उवाच—"मासव्रतस्य व्रतं वक्ष्यामि, यः सर्वेषां व्रतानां श्रेष्ठम्। वनेवासी, तपस्वी, स्त्री वा मासव्रतं कुर्यात्। अश्विनशुक्लैकादश्यां उपवास्य, एतत् व्रतं त्रिंशद्दिनानि समाचरेत्।" "अद्य प्रभृति, हे विष्णो, तव उत्थानपर्यन्तं त्रिंशद्दिनानि अलस्यं विना त्वां पूजयिष्यामि।" यदि कार्तिकाश्विनयोः शुक्लद्वादश्योः मध्ये म्रियेत, व्रतभङ्गः न स्यात्। व्रती त्रिस्नानं कृत्वा गन्धादिभिः हरिं पूजयेत्, किन्तु देवालये सुगन्धितलेपनं वर्जयेत्। द्वादश्यां पूजां कृत्वा, विप्राणां भोजनं दद्यात्, ततः व्रती व्रतं समापयेत्। यदि व्रतानुष्ठाने मूर्च्छा जायते, तर्हि क्षीरं चादीनि सेवेत; तेन व्रतभङ्गः न भवति, भोगमोक्षौ च लभ्येते। पुनः ब्रह्मा उवाच—"कार्तिकव्रतानि वक्ष्यामि। स्नानानन्तरं विष्णुं पूजयेत्, एकभोजनेन, रात्रौ, मासपर्यन्तं, अथवा भिक्षया। अथवा क्षीरशाकफलादिभिः वा, अथवा उपवासेन। सर्वपापविनिर्मुक्तः, कामान् पूरयित्वा, हरिं प्राप्नोति।" "सदा हरिव्रतम् उत्तमम्; ततः दक्षिणायनव्रतं, चतुर्मास्यव्रतं, ततः कार्तिके भीष्मपञ्चकव्रतम्। ततः शुक्लैकादश्यां श्रेष्ठं व्रतं कुर्यात्। स्नानानन्तरं त्रिः पूजयेत् हरिं, पितृभिः सह, नैवेद्यैः।" "मौन्यः घृतादिभिः, पञ्चगव्येन, जलैः च पूजयेत्; स्नात्वा कर्पूरादिसुगन्धैः अभ्यञ्जनं कुर्यात्। द्विजः पञ्चदिनानि घृतलेपितं गुग्गुलुधूपं दह्यात्; नैवेद्यं श्रेष्ठं स्यात्, जपं च शताष्टकं कुर्यात्।" "‘ॐ नमो वासुदेवाय’ इति अष्टाक्षरमन्त्रेण घृतचूर्णतिलादिभिः हविः दद्यात्।" "प्रथमदिने पदपद्मयोः पूजनं पद्मैः, द्वितीये जानुनी बिल्वपत्रैः, तृतीये नाभिं सुगन्धैः पूजयेत्। पञ्चमे दिने स्कन्धौ बिल्वजवपुष्पैः, शिरश्च पूजयेत्; मालतीपुष्पैः भूमौ स्थापयित्वा, गोमयस्य सेवनं क्रमशः कुर्यात्।" "पञ्चमे दिने पञ्चगव्यं—गोमूत्रं, दधि, क्षीरं च सेवेत्; पञ्चदश्यां रात्रौ उपवासः कार्यः। एवं व्रती भोगमोक्षौ प्राप्नोति।" "एकादश्यां युगपद् व्रतं कर्तव्यम्; तेन पापानि नरकं च नश्यन्ति, सदा विष्णोः स्थानं ददाति।" "यत्रैकादशी द्वादशी त्रयोदशी च रात्रौ अन्ते, तत्र सदा हरिः सन्निहितः। यत्र दशमी एकादशी च, तत्र दानवानि च; द्वादश्यां उपवासभङ्गः कार्यः, शौचमृत्युकालेऽपि नियमः पालनियः।" "चतुर्दश्यां, प्रतिपदां च पूर्वदिनसंयुक्तां उपवासः कार्यः; पूर्णिमायां, अमावास्यायां, प्रतिपदासंयुक्तायां च। द्वितीयां तृतीयां च संयुक्तां, तृतीयां चतुर्थ्यायुक्तां, सदा चतुर्थ्यायुक्तां, पञ्चमी षष्ठ्यायुक्तां, सप्तमी षष्ठ्यायुक्तां च उपवासः कार्यः।" पुनः ब्रह्मा उवाच—"शिवरात्रिव्रतं सर्वकामप्रदं कथयामि, यथा गौरी भूतनाथं परं व्रतं पप्रच्छ।" ईश्वरः उवाच—"माघफाल्गुनयोः कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ, जागरणं कृत्वा रुद्रपूजनं चरेत्; तेन भोगमोक्षौ सुलभौ।" "हरिः द्वादश्यां कामेन पूज्यः, केशवः अपि; उपवासेन पूजितः, नरकात् मोचयति।" "अस्ति कश्चित् पापी राजा सुन्दरसेनः नाम, अर्बुदे निषादः, पापजनैः सहितः वनं गच्छन् मृगान् हन्तुं प्रययौ।" "मृगान् प्राप्य, क्षुधया तृषया च क्लान्तः, पर्वते सरसि निकटे वनगहने रात्रौ जागरूकः स्थितवान्।" "तत्र लिङ्गमासीत्; स्वशरीररक्षणार्थं पत्राणि क्षिपन्, अजानन् तानि लिङ्गशिरसि पतन्ति स्म।" "रजः अपोद्धर्तुं जलं सिञ्चन्, अचेतनया बाणः हस्तात् पतितः।" "भूमौ जानुभ्यां गतः, लिङ्गं स्पृशन् गृह्णन् च, स्नानं स्पर्शनं पूजनं जागरणं च अकार्षीत्।" "प्रातः स्वगृहं प्रत्यागत्य, भार्यया दत्तं भोजनं भुक्त्वा, कालेन मृतः, यमदूतैः बद्धः नीतः।" "ततः मम गणैः युद्धे पराजितः, सः विमुक्तः अभवत्, श्वना सह शुद्धगणः मम समीपे स्थितवान्।" "एवं अज्ञानात् पुण्यं जायते, ज्ञानात् अक्षयपुण्यं। त्रयोदश्यां व्रती शिवं पूजयेत्, एतद्व्रतं समाचरेत्।" एवं, भगवद्व्रतानां माहात्म्यं, विधिं, फलानि च, तथा शिवरात्रिव्रतस्य पावनकथां शास्त्रेणोपदिष्टम्।