शृणुत, महामुने, मासानुसारं विविधदेवतापूजनविधिं यथाशास्त्रं प्रवदामि। फाल्गुनमासे गोमतीदेवीं वीणाद्युत्तमवाद्यैः सम्पूज्य, कुन्ददण्डैर्दन्तधावनं कृत्वा, प्राणदात्ता शष्कुलीमुदकं च समर्पयति। चैत्रे विशालाक्षीं दमनकपुष्पैः सम्पूज्य, पायसं ददाति; श्रीमुख्यै दध्यान्नं दन्तधावनं तगरं च निवेद्यते। वैशाखे कर्णिकारपुष्पैः पूजनं विधीयते; अशोकं निवेद्य वटपत्रं ददाति। ज्येष्ठे नारायणीं शतपत्रैः सम्पूज्य, खण्डं ददाति। आषाढे लवङ्गं निवेद्य माधवीं सम्पूजयेत्। श्रावणे तिलं, बिल्वपत्रं, क्षीरान्नं, वटपत्रं च निवेद्येत्; औदुम्बरीं दन्तधावनतगरैः सम्पूज्य, श्रियं ददाति। तस्मिन्नेव मासे मल्लिकां दन्तधावनं क्षीरं च निवेद्य पूजयेत्। भाद्रपदे पद्मैः पूजनं, शृङ्गदागृडादीनि निवेदनं च विधीयते। आश्वयुजे राजपुत्रीं जपापुष्पैः जीरकेन च पूजयेत्; रात्रौ पायसं भोज्यं ददाति। कार्तिके पायसेन पूजनं विधीयते। पद्मजां मल्लिकापुष्पैः सम्पूज्य, पञ्चगव्यं निवेदयेत्। वर्षान्ते सर्पिषान्नं दत्वा विप्रान्सपत्नीकेन पूजयेत्। उमा-महेश्वरयोः पूजनं कृत्वा, गुडादिकं वस्त्रच्छत्रस्वर्णादीनि च ददाति; रात्रौ जागरणं गीतवाद्यैः कृत्वा, सर्वं द्रव्यं विधिपूर्वकं दत्वा शुद्धिं कुर्यात्। अथ ब्रह्मा प्रोवाच—चातुर्मास्यव्रतानि ते कथयामि, यानि एकादश्यां कर्तव्यानीति। आषाढपूर्णिमायां वा यदा किञ्चिदपि स्यात्, सर्वोपचारैः हरिं सम्पूजयेत्। व्रतारम्भे भक्त्या प्रार्थयेत्—"भगवन्, त्वत्पूर्वकं व्रतमिदं सम्यगस्तु, विघ्नं मा भूत्, तव प्रसादेन सिद्धिं प्राप्नुयाम्, केशव!" यदि व्रतसमाप्त्यपूर्वं म्रियेत, तदा तव कृपया पूर्णत्वं मेऽस्तु, जनार्दन। एवं पूजां कृत्वा व्रतं गृह्णीयात्, तदनुष्ठानं जपं च कुर्यात्; यः हरिव्रतं करोति, स सर्वपापक्षयं पश्यति। स्नानानन्तरं पूजनं जपं च व्रतानुष्ठानं कुर्यात्; एकभुक्तेन चतुर्मासं यः पूजयति, स विष्णोः शुद्धं लोकं प्राप्नोति। सुरापानमांसमद्यत्यागेन, वेदविद्या-युक्तया दानवद्विषमर्चयन्, तैलत्यागेन च, विष्णुलोकं प्राप्नोति। एकरात्रोपवासेन दिव्यत्वं लभते; त्रिरात्रोपवासेन षष्ठभोजनत्यागी श्वेतद्वीपं गच्छति। चान्द्रायणव्रतेन हरिसायुज्यं मोक्षं वा लभते; प्राजापत्यव्रतेन विष्णुलोकं, पारकव्रतेन हरिं प्राप्नोति। यः सत्तुयवभिक्षामात्रं वा क्षीरदधिसर्पिषमात्रं वा भुञ्जीत, गोमूत्रयवेन वा, पञ्चगव्येन वा, शाकमूलफलादिकेन वा, रसं त्यजेत्, स विष्णुसायुज्यं प्राप्नोति। पुनः ब्रह्मा प्रोवाच—मासोपवासव्रतं सर्वेषां श्रेष्ठमिति वक्ष्यामि। वने वासो वा, तपस्वी वा, स्त्री वा, मासोपवासं कुर्यात्। अश्विनशुक्लैकादश्यां उपोष्य, व्रतं त्रिंशद्दिनानि कुर्यात्। "अद्य प्रभृति, विष्णो, तवोत्ताननपर्यन्तं त्रिंशद्दिनानि निरुत्साहेन त्वां पूजयिष्यामि।" यदि कार्तिकाश्विनयोः शुक्लद्वादश्योः मध्ये म्रियेत, व्रतोच्छेदो न स्यात्। व्रती त्रिस्नानं कृत्वा गन्धादिभिः हरिं पूजयेत्; देवालये तैलगन्धाद्यभ्यङ्गं न कुर्यात्। द्वादश्यां पूजनानन्तरं विप्रभोजनं कृत्वा, मासोपवासव्रती उपवासं भञ्जेत्। यदि व्रतपालने मूर्च्छा जायते, क्षीरादिकं सेवेत; तेन व्रतोच्छेदो न स्यात्, भोगमोक्षौ च लभते। कार्तिकव्रतानि ब्रह्मा पुनः प्रोवाच। स्नात्वा विष्णुं पूजयेत्, एकभुक्तेन, रात्रौ वा, मासमेकं वा, भिक्षया वा। क्षीरशाकफलादिना वा, उपोष्य वा, सर्वपापविनिर्मुक्तः कामान्सिद्ध्वा हरिं प्राप्नोति। सदा हरिव्रतमुत्तमं; ततः दक्षिणायनव्रतं, ततः चातुर्मास्यं, ततः कार्तिके भीष्मपञ्चकव्रतम्। ततश्च शुक्लैकादश्यां श्रेष्ठं व्रतं कुर्यात्; त्रिस्नानं कृत्वा पितृभ्यः सह हरिं पूजयेत्। मौन्यः सर्पिषा पञ्चगव्येन वा, जलादिना पूजयेत्; स्नात्वा कर्पूरगन्धादिभिः अभ्यङ्गं कुर्यात्। द्विजो गुग्गुलुगन्धितं घृतसिक्तं धूपं पञ्चदिनानि दद्यात्; उत्तमं भोज्यं निवेद्य, एकशताष्टजपं कुर्यात्। "ॐ नमो वासुदेवाय" इति अष्टाक्षरमन्त्रेण घृतशालितिलाद्यर्घ्यं दद्यात्। प्रथमदिने पद्मैः पादौ पूजयेत्; द्वितीयदिने बिल्वपत्रैः जानुनी; तृतीयदिने गन्धैः नाभिं पूजयेत्। पञ्चमे दिने बिल्वजवापुष्पैः स्कन्धशिरसि पूजनं, मालतीपुष्पैः शयनं, गोमयं च अनुक्रमेण सेवेत्। पञ्चमे दिने पञ्चगव्यं—गोमूत्रं, दधि, क्षीरं च पिबेत्; पञ्चदश्यां रात्रौ उपोष्य, व्रती भोगमोक्षौ लभते। सर्वदा शुक्लकृष्णयोः एकादश्यां उपोष्य, पापनाशनं, नरकनाशनं, विष्णुसायुज्यम्। यत्र एकादशीद्वादशीत्रयोदशी रात्रौ संयुक्ता, तत्र हरिः सदा वर्तते। दशम्येकादश्योः संयोगे, तत्र दानवाः; द्वादश्यां उपवासभङ्गः, अशौचमृतकादौ अपि नियमपालनम्। चतुर्दश्यामाद्ये संयुक्तायामुपोषणीयम्; पूर्णमास्यां, अमावास्यायां, प्रतिपद्युयुक्तायामपि। द्वितीयायाम्, तृतीयायां, तृतीयाचतुर्थ्युक्तायाम्, चतुर्थ्युक्तायां, पञ्चम्युक्तायां, सप्तम्युक्तायां च उपोषणीयम्। अथ ब्रह्मा वदति—शिवरात्रिव्रतं कथयामि, सर्वकामफलप्रदं, यथा गौरी पूर्वं भूतेशं परमव्रतं पृष्टवतीति।